Bhoot Lai Jhataro – Laxmi Prasad Devkota

प्रकृतिले जब व्यङ्ग्य रेखिन्
चेहरा तिनका बने
नेपालीको भान लेखिन्
बान् भो हाम्रो भने ।

सब गधाले खुशले ऐंके
भ्यागुताले गाए कें कें
भो भुजङ्गजाति प्रसन्न
मातृभूका पुष्प रोए
धन्य तिनको जन्म धन्य

(हुन त केवल शुक्र-कीरा!)
ज्योतिषीले नाम राख्यो
कोहेनूर! वाह! विश्वहीरा!
नामजस्तो व्यङ्ग्य के छ ?
मणिधर भन्छन् सर्प जो छ
नेपाली रे देश-धमिरा
अङ्ग नै मानिन्छ राम राम
सब खटिरा

व्याकरण मिल्दैन सड्छ
माफ गर्नोस् !
हँस्सी मात्रै लेखिरैछु
आँसु झार्नोस् !
पातालपुरीको गद्य भो
अङ्ग्रेजीको उल्था जस्तो !
हिन्दी वा नेपाली यो !
तैपनि के दालरोटी-
निम्ति कलम नरेटूँ यो ?

गधाका बच्चा हुन्छन् पाजी
भ्यागुताका के हुन् काजी ?
खूब पढाउँथे ती गुरु !
(गुणशील गुरुका पुच्छर थिए
लौरो सीङ?) भो है कथाको
होस् न छिटै पो शुरु !

“ए गधा हो! ‘फ्रग’को माने भ्यागुतो ।
“फ्रगको माने भ्यागुतो ।
फ्रगको माने भ्यागुतो ।”
“के रे? के रे? के रे? के रे?”
“भ्यागुतो
भ्या! भ्या-गु-तो।”

एकादशीको दिन थियो
पशुपति ल्याएछ कालले
एक दिन निज धर्म्ममा
मरन्च्याँसे अक्षता-आशे!
मालिक सम्शेर कोही सम्झे
वेकुण्ठ सुख-टर्ममा
चाकरीका निम्ति आए-
शिवको अनि शेरको औ खीरको

धर्म्मराही धर्मराई
भस्मेश्वरका पासमा
चिता सुँघेछन् आफ्नो है
ढल्को तनको भासमा ।
“हे ठिटा हो!” बोल्न थाले
“भातृभाषा मर्दछिन्
नेपाली बाँच्दैन कहिल्यै
हिन्दीले राज गर्दछिन्।”

मानिस मर्ला भन्ने डर पो
आत्मा भरी छारो चल्यो
वेद तत्पर डग्मगाए
गीता जल्यो गीता जल्यो ।

बोल्न एउटा लाज हो जब
मानिस भैकन साँप स्याँक! स्याँक!
भ्यागुतो क्याँक! क्याँक!
लगुड हाम्रो भै सजीव
बोल्छ हातमा-
‘टाउको टयाक! टयाक!’
(माफ गर्नोस् तीतो लागे!)
सग्लै छन् ती मन्त्र बोलूँ
‘फर्सी फ्याक! फ्याक!’

बाँसमाथि राख नरिवल
काक झुत्रो एक बनाऊ
तीतेपातीले सजाऊ
स्मारक एउटा महापुरुषको
मलको ढिस्कोमा बनाऊ!

मुर्दा बोल्थ्यो नेपालीमा
छक पर्यौं ।
क्या गह्नायो मुखको गन्ध ।
थुक गर्यौ।

सिलटिम्मुर बरफसाथ
ल्याऊ पहेंला चाँवल,
श्याम भाग्छन् रात भरभर
यस्ता मीठा पागल!

हीहीहह हीहीहह
बोल्यो गधा!
छेपाराले मुत्दछन् रे
यस्ता बुज्रुगका चिहानमा
सर्वदा!

खूब झरीमा एक कुकुर
स्याउँ स्याउँ कीरा
सड्थ्यो लाचार! नाम सोधेँ
रै हीरा।
झन्डै झन्डै मै मरेथें
त्यो गह्नाई
बान्ता आई!
तिम्रो बुद्धि! गिद्धलोचन!
यस्तै लाग्यो है मलाई!

Asia – Laxmi Prasad Devkota

अमृत कलकल वाणी !
ज्वालामुखको तिम्रो माला, द्धीपपुञ्जको भूषण ।
“आमा” भन्दछ आधा मानव, लाख विहङ्गम वाणी !
अगणित तिम्रा राष्ट्र–अङ्गमा जागृतिको छ तरङ्ग,
रङ्ग छ एक बिहानी !
जाग जाग हे !
शिखर लाग हे !
चिरनिद्रित दृग मिच ज्ञानी !
निर्मल हृदय छ तिम्रो वैकाल, वल्कसको जल–खानी !
प्रथम किरणकी ऊँची चुली, प्रथम सृष्टिकी रस लहरा !
सभ्यताकी गुरुमा नि !
सकल धम्र्मकी किरण–केन्द्र ए ! विश्वकी पहली बिहानी !
पामीर तिम्रो विश्व–छत्र हो ! झ्यालमोलङ्मो कीर्ति–चुली !
स्टानोभोइदेखिन् एल्बुर्जपर्वत–हार बयानी !
निहुरिन्छयौ तिमी यूरालउपरमा चुमी यूरोपा रानी,
उत्कर्षहरुको खानी !
चिरशोषित हे ! चिरदूषित हे !
जाग, जाग हे जाग !
अरबौं जनका जनशक्ति लिई उन्नति–पथमा लाग !
उच्चारन हे विश्वप्यारको,
विश्व–शान्तिको वाणी—
महाद्धीपकी ए महारानी !
आर्य र मङ्गोल द्राविड, निग्रो, कमचटूकी या जापानी,
सुमेरुदेखिन् वालीसम्मन् यूराल फुजी सीमानी,
एक लहरमा सब लहरेलान् !
एक प्रभावले सब सिहरेलान् !!
एक हि लक्ष्य निशानी !
मानवताको झन्डा उचाली !
युगका कुइरा फाली !!
एक सूत्रमा सकल राष्ट्रको प्यारको माला गाँसी,
भाइ परस्पर जानी !
उच्चालित होऊ !
उच्चालित होऊ !
जाग जगत्मा, मावनताको
जीवशक्ति प्रमाणी !
महाद्धीपकी ए महारानी !
सकल विभवकी खानी !
जाग एशिया रानी !
चीन छ तिम्रो वीर सुपुत्र सिंह उठेको अब शानी
रुस सदृशको तनय विशाल छ, विश्वविजेता विज्ञान ।
तर भूतलमा आज छ राती,
थरथर काँप्दछ मानवजाति,
आण्विक ली पशुबल कोही धम्की दिन्छ नजाती,
तिमीले बोक्नु छ आश–दियाली
तिमीले अमृत–थाली
तिमीले बटार्नु छ सूत्र सुनौला, प्रेमको पन्था चाली !
विश्वशान्तिकी ध्वनि बन शानी !
महाद्धीपकी महारानी !
जाग छ आज बिहानी !!

Kukhuro – Laxmi Prasad Devkota

रातले रोइरहिथिन् लाखन
जलदाना,
मैले कनिका जस्ता मानी टिपी निलेँ ती
नाना !
पुछेँ गगनको छाती—
बालेँ दीप प्रभाती !
तारानलको अन्तर ज्वलनले
म भएँ रातो—
अग्नि शिखा झैँ— एक कुर्लनले
लिएँ तिमिर सातो—
पूर्व क्षितिजतिर फर्की लाएँ
बोलेँ तातो—
अन्धकारको गो टाटो—
बाक्लो कुइरो फाटयो !
छिर्का परेका ललित र लाल
हे ! कमाल !
ती हुन् मेरा विचारहरुका करवाल,
स्वरले उच्चाल—
रेटिदिएका तम–सेनाका
सकल पराजित छाल
विजयसिउर यो शानि मेरो,
प्रभात पटलको फेरो—
बास माटीको ढिकुरो—
केवल कुखुरो !

Bhoot Sawar – Laxmi Prasad Devkota

क.

थिए सिकन्दरका जुँघा
क्या बाघका !
करमा कस्तो करवाल !
मुठी कस्ता !
लाख, लाखका !

ख.

झोक्रिरहन्थ्यो, झोक्रिरहन्थ्यो,
लहडी एक !
भाग्यो केही ?
सब मोटाए चाटी, चाटी !
विश्वविजेताको छ उदेक !

ग.

“के चाहिन्छ ?”
त्यो भन्छ,
“हा ! हा ! हा ! हा ! घाम नछेक”
शस्त्रअस्त्रको शेखीउपर
हेर ! बुद्धिको कत्रो टेक !

घ.

दीवालाका दान गजब छन् !
स्वतन्त्र दिलको पुजारी
हाँस्दछ, हाँस्दछ मेरा दिलमा
पाजी, पूँजी, लूटहरुमा,
इन्कार तथा धिक्कार
नामका खुट्टा बजारी !

Putali – Laxmi Prasad Devkota

म रङ्गीचङ्गी छु वसन्त छोरी ।
म जन्मिएँ कोकिलले कर्राई ।।
झुसिल्किराको सपना सिँगारी ।
दिए पखेटा प्रभुले मलाई ।।१।।

म हूँ पहीली बुझ पङ्खदार ।
वसन्तको फूल लिँदी सिँगार ।।
कता कताको सुकुमार सार ।
फुलेर उठ्दो क्षणको विचार ।।२।।

आकाश जस्तो सुनसान चित्त ।
हुँदा फुरी भाव नयाँ विचित्र ।।
इन्द्रनी जस्तो रंगरुप पाई ।
उचालिए झै म उडें रमाई ।।३।।

म बीउ झै ली सपना सुतेथें ।
झरी र छाया अनि घामभित्र ।।
क्यै कुत्कुतीले बुझ पङ्खदार ।
बनी उडें क्या कलिली विचित्र ।।४।।

सिँगारिएका कति रङ्ग जाति ।
धुलो सुनौला दुइ पङ्खमाथि ।।
हालै बनाएर परी मलाई ।
वसन्तको बाग दिए बनाई ।।५।।

ठिटी म सानी अनि रूपखानी ।
हूँ र्स्वर्गकी एक परी बयानी ।।
बुन्छन् पखेटा प्रभुले मलाई ।
तरङ्गको तान लिई रँगाई ।।६।।

बनी हलूका सुख झैं सलक्क ।
म नाच्छु फुर्फुर्र घुमी फरक्क ।।
जहाँ म जाने मन गर्छु फिर्छु
फुका हँसीली रसिली विचर्छु।७।।

चुसेर मीठा रस फूलमाथि ।
गमक्क भै मस्त बसेर जाति ।।
म बन्छु ध्यानी सुखको वसन्ती ।
न छोप्न खोजे तर यत्ति बिन्ति ।।८।।

सुरुक्क पारी रस फूलबाट ।
चुसेर मीठो अति मस्तसाथ ।।
छोपी अँगालोसित पङ्खद्धारा ।
म देख्छु सातौं सब र्स्वर्ग प्यारा ।।९।।

पिलिक्क पारिकन चट्ट आँखा ।
काला उज्याला कतिका चनाखा ।।
म हेर्छु छन् फूल कहाँ उज्याला ।
भनेर आफ्ना रसदार प्याला ।।१०।।

बसेर प्यूँदो रस थोर बेर ।
मजा अनौठोसँग मस्त हेर ।।
मर् इशको जो रस बासवाला ।
चाखिरहेको छु चुमेर प्याला ।।११।।

अरू उडेको सुखमा हलुका ।
अरू रमेको रसभित्र नीका ।।
देखेर आफै पुतली बनेर ।
नाचें दिलैमा सुख मिल्छ हेर ।।१२।।

सौर्न्दर्यको रूप भजेर रङ्गी ।
त्यहाँ हुने जो रस चुस्नु सङ्गी ।।
त्यही सबै र्स्वर्ग भनेर जान ।
मिल्ला त्यहा इश्वर गन्ध पान ।।१३।।

झुसिल्किराको सपना सिँगारी ।
दिए पखेटा प्रभुले फिजारी ।।
म डुल्छु सारा वन खेत बारी ।
बनेर आँखाकन रूप भारी ।।१४।।

छ शक्ति क्या हेर विचित्र नानी ।
चोली रँगीलो लिनकी म ध्यानी ।।
झुसिल्किरा तुच्छ खराबबाट ।
जन्में म कस्तो रँग-रूपसाथ ।।१५।।

बसेर यौटै मनभित्र ध्यान ।
गरेर सारा मनलाइ तान ।।
बदलिन्छ चोला रँग मिल्छ राम्रो ।
देखिन्छ त्योर् इश्वर हेर हाम्रो ।।१६।।

पाइन्छ मीठा रस चट्ट प्यूँन ।
पुगिन्छ क्या र्स्वर्ग वसन्त ज्यूँन ।।
जहाँ छ राम्रो उसतर्फउड्न ।
लिई पखेटा फुर्रुर्रुर हिँड्न ।।१७।।

Jyapu – Laxmi Prasad Devkota

छाती चिरीकन पृथिवीको दूध
चुस्छन् मानिस,
दुहुने मै हुँ ।
धूप झरीमा आत्मा परिशुद्ध
बर्ख यी तनी बीस
नहुँदो भौँ हुँ !
श्रृङ्गार हिलो, नङ्गा फिलो,
आँखा चमचम,
आदिम खनुवा,
शरीर शिला र कलेजा गिलो
चिथरा सिमसिम,
एकलो मनुवा ।
धान धापमा रीप छ टापू,
कुहिँदो छाना,
पत्थर सिरान,
तीन पुस्तातक बन्धक आपूm
पितृ नाना,
बन्धक चिहान ।
सम्पत् पित्तलको यो थाली,
हाँडी काली,
गोल्पूm, घैँटो,
धुजारु दौरा झिलमिल जाली,
चिथ्रे डाली,
गोबर गुँइठो
साथी भन्नु कानो कुक्कुर,
लुते घाँटी,
उपियाँदार ।
मालिक भन्दछ कुइँकुइँ थुरथुर,
भुक्तछ छ राति,
धन–रखबार ।
विवाह स्वपना सरि झैँ पर भो,
वायुको बीज,
टिप्ला काक,
पृथिवी फलाएँ, अरुको घर गो,
बलि हो एक चीज,
ईश्वर अवाक् !

Kavita – Ek Sundari Beshya Prati

छ प्राप्तिको सुरा शरद् ! सुखोत्सवी छ मानव !
फली, फुकी, धनी धरा सुनौलिएर मुस्किइन् !
सुधा–उरीज सप्किंदी ! स्वभावमस्त ! मुस्कुरी !
ए सुन्दरी ? रसा सरी रुमाल फर्फराउँछयौ ?
रसाल भार रेशमी विचित्र चित्र रेखिए !
बन्यौ कि फूलले तिमी ? सुगन्ध ली हवा बहे !
रङ्गीन ज्यान झ्यालकी ! बजारबीचकी उषा !
उपास्दथें म अम्बिका ! झसङ्ग झैं यहाँ भएँ !
शरन्निशा तिमी झुकी, झिकी लजालु घूँघट,
स्मिति–प्रयोगिनी बनी, जिती सफेद चाँदनी,
सितारिंदी उदाउँछयौ ? बनाइ अङ्ग मख्मली ?
टुना गरेर चित्तमा चकोरका झिलीमिली ?
अनङ्गबाण झैं बस्यौ ? मिलिन्द डाक्न चञ्चली !
स्वरुप–शिल्पकारको टुना गवाउनाकन ?
म हूँ सितार स्नायुको, बजीरहेछु झन्किँदै !
समुद्र आज हो बडो छचल्किँदो जुनेलिँदै !
गुलाफतापले रचे विरिञ्चिले मनुष्य कि ?
मिलेर राग, वासना, फलिन्, फुलिन् वसुन्धरा !
छ मासुरङ्ग रेशमी लुगा लगाउने चरी !
अनङ्गबागमा बसी अलाप्दछे धनी सुरा !
जिती समाधि साधुको परी अपूर्व छिल्लिए !
छ मृत्तिका–प्रधान नै मनुष्यजीव, भूसुता !
म मासु–लाञ्छना गरी म पस्छु है चिसो गुफा !
म फूलको हूँ पारखी ! म पुज्छु सृष्टि, सुन्दरी !
मिहीन वाण हानिंदा, न घाउ लाग्नु हो शिला !
म मासुको हुँ ढुक्ढुकी ! म वेदना, म शास हुँ !
म चर्म रे ! म दृष्टि रे म रश्मिको जवाफ हुँ !
म हारको विहार रे ! म पादको सिँगार हुँ !
म स्वप्निंदो छु उर्वशी, जिलाउँदो छु मेनका !
मलाई दिव्य कामिनीको तिर्सना अनन्त छ !
म मत्तमा ! म मस्तता ! मलाई प्यास सुन्दर !
म अड्छु ! फुल्छु, हेर्छु रे ! मनुष्य पुष्प फर्फर !
इशार, फुल्छ चित्त यो ! पुकार, चल्छ छाति यो !
म मासुको गुलाफको मिठास के गरी भूलूँ ?
निसर्गको छ ऐन यो ! छ कृष्णलाई चैन यो !
समाधि–मग्न शम्भुको प्रकोपवादको खुशी !
म दीपको पतङ्गको अडान–निम्ति वार के !
यही त ब्रह्मपाश हो ! र बाँधिने मिठास हो !
यही चकोर प्यास हो ! हुनाको मात, आश हो !
म पौडिने तरङ्ग हो ! म मस्तिने सुवास हो !
न साँझ चान्द्र शैलमा प्रभापुरी अघि स्फुटी
गुलाफिइन् हिमालका समस्त टाकुरा जली !
यही अपूर्व कीर्तिले ! पखेरु खल्बल्याउँदै !
इशार स्वर्ग ! छैन त्यो भनेर भो म भन्दिन !
चिनेचिने सरी छ क्यै ! मलाई “आ” भनीकन
इशार्दछयौ ! म आउँला ! पिएर तृप्ति ल्यूँ अघि !
मलाई बोधिसत्वमा पु¥याउँ भन्छ पालुवा !
समस्त चारु चीजले मलाई आज डाक्दछन् !
तथापि अड्छु गौडले ! छ पर्श कालको यहाँ
जहाँ उडेर रङ्ग क्यै परेछ दाग द्धारमा !
तिमी गिज्याउँछयौ अरे ! म मूर्ख हैन, ए पख !
समाजलज्ज मान्नको छ देखिने अरु टक !
‘सुटुक्क झट्ट आ !’ भनी रुमाल फर्फराउँछयौ ?
कटाक्ष तीक्ष्ण लाउँछउौ ? सवाल मौन ल्याउँछयौ ?
यहीं छ द्धार, देख्छु है ! ए पर्ख ! क्यै निरख्छु है !
म देख्छु छूत मृत्युको ! त्यो चोइटो खसेछ है !
यहाँ त मृत्यु देखिनै हुँदैन रे तिमी जहाँ !
न हाँस ! कालको कथा कता कता सुनिन्छ है !
तिमी नजीक काल के ? म काल साथ लड्दछु !
तिमी भिडाउ सुन्दरी ? म मृत्यु साथ भिड्दछु !
उषा थिइन्, जली मरिन् ! सुवर्ण–साँझ अल्पिइन्
न आँशु हुन्, न तारका, वितान झल्झलाउँछ !
न देखिने खुँडा लिने मलाई क्वै सताउँछ !
कुचाल मार्छ सुस्तरी ममा प्रहार गर्न ए !
प्रसूनसाथ रोइनौ ? निशाग्र दृष्टि धोइनौ ?
र पुत्तली पखेरुका सुवर्ण–धूल छोइनौ ?
सुचारु साँझ जल्दथिन्, तिनी अगाडि रोइनौ ?
गलेर चाँदनी कणी, जली, ढली, थपोइनौ ?
म मार्छु मृत्यु सुन्दरी ! म क्रोधमा छु ! मार्न द्यौ !
विनाश चाल मार्छ रे ! म रोक्छु गर्व झर्न द्यौ !
म फूल झर्न दिन्न रे ! म रङ्ग उड्न दिन्न रे !
अहा ! यो मुस्कुरी पला अमोल हिँड्न दिन्न रे !
तँ वैंश ! अड् ! नमर् ! नमर् ! म गाउँला सदा ! सदा !
सुरा न सिद्धियोस् परी ! नशा भरी, र प्यास होस् !
तँ झ्यालको न नाश होस् ! तँ दृष्टि नित्य दास हो !
झकाइ, यो अटूट होस् ! तिमी, सदा निमन्त्रणा !
ए चन्द्रमा ! कला नफेर् ! तँ मेघ हे ! नजा नघेर् !
तँ पोज बस् ! तँ ओठ जी ! ‘मुसुक्क !’ मत्र्यता नवर् !
तँ नूर हो स्थिरप्रभा ! यहाँ छ कामिनी–शिखा
धधग् धधग् ज्वलन्त जो, तँ चित्त ! नित्य धग्धगा !
म वीर हुन्छु प्रेयसी ! शिंगार शस्त्रले तिमी !
पठाउ काल युद्धमा ! चढाउ अश्व, कल्पना !
अरण्यमा विशाल त्यो जहाँ गएर जानकी
दिएर रामवाहुमा प्रचण्ड शक्ति मुस्किइन् !
निचोर सृष्टिकी तिमी सजीव कामिनी बन्यौ !
तिमी, ममा छ विश्वको त फ्याक, फ्याक रे मुटु !
तिमी, म साथ चल्छ यो ! तिमी, म साथ फुल्छ यो !
हिमाल सम्झ पार्वती ! रसालकुञ्ज, राधिके !
अचम्म ! छौ बजारमा ? यहाँ कसोरि छौ तिमी ?
विशाल सृष्टि–वल्लरी प्रफल्ल एक पुष्प ए ?
म सोध्छु ए ! विचित्रकी तरङ्ग ! वृत्ति–बावली !
मभित्र बज्छ बाँसुरी, मिहीन औ पुरानिया !
न तौल अङ्गुली तिमी ! दशैं त मूल्य हो भनी !
हजार ज्यान अर्पिने विलासदास सामुमा !
अहो ! कसोरि सस्तियौ ? तिमी ? लसुन, प्याज झैं !
छ सानु रश्मि जो यहाँ, चढाउलाई हाँक खै ?
जमीनमा झरी बस्यो मिठासको महाफल ?
कहाँ छ टिप्नुको मजा ? र ज्यान जानुको रस ?
ए प्रेरणा विशालकी ! गंभीर–अब्धि कूलमा
बनेर रेणका म¥यौ ? जहाज–पाल बन्दिनौ ?
शहीद चारुको म ता ! प्रभातको विहङ्गम !
म स्वर्गपुष्प–चोर रे ! प्रताप आत्मदानको !
मलाई माग चाहियो ! मलाई आग चाहियो !
म भस्मबाट ब्यूँतिने विलासको चरा नहुँ !
म पूर्ण आपूm दिन्छु हे ! जुहारलाई ज्यान होस् !
मुहारलाई प्राण होस् ! मिटान निम्ति शान होस् !
म दिन्न अंशदान ए ! म सिंगुलै चढाउँछु !
नमाग यत्ति मात्र रे ! म आउँदो छु ! धाउँछु !
तिमी त सृष्टिधूलिका, मिले म विश्व रच्दछु !
विशाल सूनसान नै बसाउनेछु सुन्दरी !
कुँदेर चन्द्रखण्ड यो अपूर्व शिल्पकारले
छ मर्नु ! यत्ति मोलमा बिक्यौ भने प्रभावकारी !
बुझें ! बनेर व्यङ्ग्यकी विशालता तिमी बस्यौ
बजारमा समाजको, गिज्याइ आजको मुख ?
जहाँ छ साँढे स्वार्थको सुचारु पुष्प–भक्षक !
जहाँ छ राज्य मासुको र आँशुको जलाशय !
छ कीट लुब्ध पुष्पमा ! विनाशसार प्यार छ !
ठगी, अपूर्व रुपको ! र नोटको बजार छ !
चुरो किनिन्छ मानवी ! गरीबमाथि मार छ !
जहाँ समाज नामको कुनर्कको मुहार छ !
समानता अजीव छन् जहाँ, र ढ्वाँग सार छ !
अहा ! बनेर व्यङ्ग्यकी प्रदीपिका जल्यौ तिमी !
तिमी मनुष्य–मातृका ! तिमी सुधा ! तिमी क्षुधा !
विशाल विश्वदीपिका तिमी ! तमोमयी तृषा ?
यो लात हो विरिञ्चीमा ! यो सृष्टिमाथि लाञ्छना !
निसर्गको प्रवञ्चना !
यो दागदीप आजको ?
विशाल व्यङ्ग्य, व्यङ्ग्य हो !
समाजको समाजको !
प्रकोप–मूर्छिता चिता ! कराल सुन्दरी तिमी !
निशुम्भ, शुम्भ डाक्तछयौ ? प्रचण्ड, चण्ड, मुण्ड के ?
लगाइ रुण्ड मुण्ड के ! छछम् ! छछम् ! धिधिक् ! धिधिक् !
धपक्क बल्न इच्छियौ ? जमीन डग्डगाउँदै ?
ए व्यङ्ग्य ! व्यङ्ग्य नै बनी गिगिल्ल, हाँस झ्यालमा !
म बुझ्न सक्छु कालिके !
सिंगारिई सुरा पियौ ?
ल नाच ए भयङ्करा !
सती, प्रलाञ्छिता, भृता, प्रकुण्ठिता, प्रवञ्चिता,
रुलाउँछयौ विभेदले, झिझिल्किएर शानमा !
शठात्म–रुण्डमुण्डको झुलाउ माल्य अङ्गले !
मताउ ती महापशु ! प्रताडन अगोचरा !
स्वरुपमा नदेखिई, स्वभाव के लुकाउँछयौ ?
रुमाल के फुकाउँछयौ ?
गिगिल्ल, फर्फराउँछयौ ?
मुसुक्क काम पुत्तली बनी तिमी छकाउँछयौ
दशाङ्गुली, गनी, गनी,
“तँ आ !” भनी
जनाउँछयौ ?
जनाउँछयौ वलि ?
छली ?
नमाग पेटले तिमी मलाई ! डर्छु हे खरी !
नडाक मासुले तिमी मलाई ! जल्छ है डढी !
म धीर, वीर मर्द रे ! सहन्न मान–हानि यो !
नजिस्क, जानिजानि यो !
नजिस्क है !
म डाटुँला, न रुप चिने सरि ?
ए फ्याउरी !
ए स्निग्ध घोडा घाँसकी
खरिद प्यार मासुकी !
ए गर्त ! यौनप्यासकी !
ए पुत्तली विनाशकी !
विकारकी ए दाउ ए !
सँभाल वृत्ति आउ हे
लुकी, छली, नखाउ औ चपाउ हे ।
समाजध्वंसकी तिमी मिठीमुहार माउ हे !
न मान्दछयौ भने हरे !
छ के सिवाय वेवशी ?
ए उर्वशी !
यो कत्रो रीस , कत्रो रीस ?
भन्दछयौ “त्यहीं बसिस् ?
न आस्यमा, न आस्यमा,
परिस्, मरिस् ?”
लुकाई गन्ध क्रोधको, ज्वलन्त क्वै चितासरि,
शिकारका खरानीले घसी मुहार सुन्दरी,
महाशिखा !
उडाउँछयौ प्रलोभिनी !
यो इविनिङ् पेरिस् !
अपूर्वकी कला बनी
दिई जगत्मा लात के ?
खसाल्न गर्तमा सिक्यौ
प्रलुब्ध पूँजीपातके ?
ए काम वारिवाहकी निवासिनी सुदामिनी !
गिराई वज्र ज्योतिको,
बिलाउँछयौ निरुत्तरा ?
छुँदै लिएर प्राण के ?
हराउँछयौ विनाडर ?
ए सृष्टि वारि–वर्षिणी !
ए नागिनी ! ए दंशिनी !
प्रहासिनी !
ए पाशिनी !
ए सृष्टि–माउ ! सृष्टिकी प्रभक्षिणी,
अभागिनी !
पुजूँ कि पाद ? स्त्री–प्रभा !
हिलाऊँ प्राण–चामर ?
सजूँ कि शून्य सुन्दर ?
बजाऊँ भित्र घण्ट यो ?
बजाऊँ पाठ ! कण्ठ यो ?
रचूँ नयाँ जगत् म के ?
असी र चार प्यारका तयार पारुँ व्यञ्जन ?
अपार सद्य अज्मिए
प्रवेश गर्दछयौ ? भन !
त्यजेर छद्य चाल यो, के सत्यरुप धर्दछयौ ?
के कल्प, कल्प मातमा,
म साथमा दुगुर्दछयौ ?
ए पोथी शक्ति ! भूसुता !
लिएर जाल रेशमी सुवर्ण–मत्स्य–दिल कुनै,
अमोलको, खगोलको,
समुद्र–नीरबाट के शिकार्न शौक गर्दिनौ ?
ए पाल ! तालमा त्यहाँ !
हिमाल–सानुका मनि !
खिलाउँदी, पिलाउँदी र प्यारले जिलाउँदी !
जो सत्यमा छ, सम्झ हे !
स्वधम्र्मको सदा विधि !
म क्रुद्ध हुन्छ !
ठान्दछयौ जगत् भरी चले मिशीन ?
मिशीन मात्र चल्दछन् ?
अजीव छन् सबै ?
सबै ?
नज्यूँदछन् कुनै दिल, यहाँ तल ?
बुझी, चल !
म हैन प्राणहीन हे !
म हुँ उत्ताल जिन्दगी !
म भावको हुँ आँकुरा !
म दिव्यजाल माकुरो !
म जान खोन्छु के ठगी !
चरी सँगी ?
नशा हुँ अग्निको म ता !
म बाफ चक्षुनीरको
प्रवाहमा यो श्वासको समीरको !
छुँदैन यी पुकारले ,
ए छोइयू !
धुने भएन आँशुले ?
ए धोइयू !
परेर प्ररणा तिमी
झिलिक्क पङ्ख फोइयू !
म सत्ते रोइरा’ छु ए !
म आफु खोइरा’ छु ए !
ए सत्य रुपमा झर !
न फेरि लाञ्छना गर !
पचाउँछयौ नि बूझ है !
तिमी मलाई ल्यौ सबै !
ए आत्मा ! आऊ ! स्वर्ग जाऊँ
अन्भ, अन्भ, साथमा !
कुनै अपर्श उच्चता लिएर सद्य लौ सजूँ
रङ्गीन अभ्र पातमा !
कूचो समाऊ रश्मिको ! बढार पूर्व आँगन !
म साथ शक्ति ! घोसल !
विचित्र अग्नि माँगन !
निहार बेलिपूmलको टपक्क एक जीवन !
धु्रव–प्रदेशतारका अपारका निहारन !
जहाँ घुमेर साथमा अभेद्य ज्योति दम्पति,
सँगाल्छ विश्वसम्पति !
विचार अङ्क एकको उदेक ए
जहाँ दुई !
छ छाल, उछ्लिने
अनन्त–आँतको भरी
बोलाउँदै परस्परी !
महामरु प्रफुल्ल हुन्छ,
सर्छ सृष्टिवल्लरी !
तिमीले मन्त्र यो शिके,
“म अर्पिए सँधैभरि !”
म अश्रुसिन्धु हुन्छु ए !
डुबी डुबी तिमी मर !
जिई वर !
छ प्यारको हिमालयी महाघर !
गजूरमा छ त्यो मजा !
अनन्तसौख्यको ध्वजा !
जहाँ तुषार प्यारमा
उषा चढुन् शिंगारमा !
हारमा !
समाज आऊ लौ ! तरुँ !
बगाऊँ धार प्यारको !
किनारमा बसी रचूँ !
पुरी नयाँ अपारको !
घडाभरी छ, चन्द्रमा !
कलङ्क ध्वौ, बगी झर !
यहाँ पर !
के जिल्ल पर्दछयौ अरे ?
म उच्च–बुद्धि–पागल !
भए त कालिका, छली !
विनाशदीप सक्कली !
ए मानिसै भए पनि
मनुष्यको अरण्यमा मृतासमान एकली !
धराकलि !
मलाई चर्म देख्दछयौ ?
कि नोटका ठूला बिटा ?
न मर्म या निरख्दछयौ ?
सुतेछ हाय ! देवता !
सकारिनौ त प्यार के ?
ए ओर्ल ! छौ तयार के ?
भयो, भयो, न दृक् तर ?
क्षुधा, क्षुधा, रही मर !
तृषा, तृषा, सधैंभर !
डटेर झ्यालमा बस !
डढाऊ लौ बनारस
अधर्मिणी ! हिंडे पर !
सलाम ! भो क्षमा गर !
बिगार्दछयौ मुहार के ?
जगत् पखाल्न शक्दथ्यौ !
हिलो भर !
सडी मर !

Kavita – Ma

स्वर्ग र भूको सूक्ष्म हुँ स्पन्दन–
दाना तिलको,
यति छु मसिनो ! सक्छ को सम्झन ?
दिल झिल्को ?
अलग सचेतन सागर चेतन
कण जलको !
जति जति गिर्दछु उति उति उठ्दछु !
अन्त न बलको
विश्व बनाउँछु, विश्वधनी छु—
क्षण–झुल्को ।
सृष्टि, स्थिति र प्रलय म भोग्दछु,
प्रतिपलको ।
मेरा नीलिम गहिराइमा
मेरै अनिलको
तपन, जपन र अन्तः स्वपन छन्
ऋजु र कुटिलको ।
सब ती विसर्जन मिल्दछु जलमै,
जल–फुल्को !
जोरिन्छ जतातिर मानवतासँग,
साँध यो दिलको,
अनन्त शक्ति र ज्योति छु उत्तम
युगको अमर झिल्को !

Kavita – Kshitij Tira

पर पर कुइरी नील किनारा,
स्वर्ग झरीकन जिमीमा छुन्छ,
लामो सडकमा अडी यसबार,
दूर चिहाई दृगले गुन्छ ।
बहुविध पत्थर कङ्कड, काँढा,
बाढी, खाडी, उकाली हुन्छ,
ओर्ली किरण र उक्ली डाँडा,
दूर शिखरमा स्वर्ग नुहुन्छ ।
दिनदिन हेरन नील–काढाँमा,
माकुरीको जाल रहन्छ,
दिनको उज्यालो पर पाटामा,
बाटामा तर कुइरो बहन्छ ।
मानिस आफैं आफ्नो डरमा,
आँखा चिम्ली कैद रहन्छ,
आफैं मगन्ता आफ्नो घरमा,
मृत्यु पुजीकन मृत्यु सहन्छ ।
दुःखले पायो हेर्न कहाँ पर ?
मुटु शर पन्छी दृग चिमलिन्छ,
चतुर्मुखी अघि बन्दछ अमुखर,
घाट र घर बीच तित रुमलिन्छ ।
चिथरो दौरा, आधी छ नाङ्गो,
टोपी शिरमा गोल धरो छ,
गन्धक तन औ हर क्यै बाङ्गो,
भरिया मनिरै ठिङ्ग बरो छ !
कल्पिरहेछु शिखर किनारा
सुन्दर बस्ती श्रमको झलमल,
पूरा मानव हँसमुख सारा,
नव युगलोचन रचना उच्चल !
आँधीहरुमा झर्छन् तरुवर,
तिनमा तारागणले रुन्छ,
हुरी चढेका मानवहरु तर,
भोलि दिनले सम्झिरहन्छ ।

Kavita – Grahan Nuhaundi Prati

क.

सूर्यकी दुहिता ! चन्द्रकी भगिनी !
ए युवती ! गर स्नान !

ख.

अनार पालुवा लाल रहन्न
थाक्दछ बुलबुल गान !
समयले सुन्दर स्वपना सहन्न !
टुट्दछ रेशम तान !

ग.

यस पोकाम बिच्छी पस्छन्,
साँप हिलामा बस्छन् ।
मैला बेहोशीका क्षणमा
क्रूर जहरले डस्छन्
धोई राख्नुपर्दछ यस्तो
रातो रेशम थान !

घ.

अनन्त सम्झी मानव–जीवन
प्रलय भुल्दछौ हामी
क्षणका अन्धा दास बनीकन,
भ्रमका सुन्दर सदन बनाउन,
छौं नामी !

ङ.

सूर्य पिताको मुखमा राहु छ !
किरणहरुमा बार !
हिउँ हुने शङ्का मातालाई छ ।
खण्डहरको दुःस्वप्न कडाले
झस्किरहेछ संसार !

च.

जीवन–ज्योतिमा छाया पर्दछ,
किन बिरसौं ?
मत्र्यताको स्याउ रङ्गको
यस कायामा मृत्युको छाया
छोइरहेछ !
किन हरषौं ?

छ.

महाकालको दर्शन पायौं
ग्रास विषे !
छूत लाग्दछ पन्छीहरु लौ ?
क्या तरसे !
पृथिवीको हो यो गङ्गाजल !
स्नान गर !
चिसो छामोस् मूर्ख कलेवर !
सविता परका सविताको
भजन गर !

ज.

भूनिशाको यस छायामा
सूर्य बसे !
मत्र्यताको होश नराखे,
हृदय नधोए
यस्ता क्षणमा
साँप पसे !

झ.

बाग्मतीमा मध्याह्न
ग्रस्त महान् !
तर्सेकी चरी क्वै
गर्छ स्नान !

ञ.

बैंशचुलीमा छाया छ !
यो हो हृदय पखाल्ने बेला !
आवान यो हो महाश्मशानको !
धोऊ, गङ्गाजलले सुन्दरी !
अल्पायु सुनौला चोला !

ट.

ग्रहण बुझेका स्नाताहरुको
हृदय पखाल्ने भू–जल छ !
अवनिपुष्पमा बादल छाया !
विश्वास किरणमा निर्मल छ !

Kavita – Asia

अमृत कलकल वाणी !
ज्वालामुखको तिम्रो माला, द्धीपपुञ्जको भूषण ।
“आमा” भन्दछ आधा मानव, लाख विहङ्गम वाणी !
अगणित तिम्रा राष्ट्र–अङ्गमा जागृतिको छ तरङ्ग,
रङ्ग छ एक बिहानी !
जाग जाग हे !
शिखर लाग हे !
चिरनिद्रित दृग मिच ज्ञानी !
निर्मल हृदय छ तिम्रो वैकाल, वल्कसको जल–खानी !
प्रथम किरणकी ऊँची चुली, प्रथम सृष्टिकी रस लहरा !
सभ्यताकी गुरुमा नि !
सकल धम्र्मकी किरण–केन्द्र ए ! विश्वकी पहली बिहानी !
पामीर तिम्रो विश्व–छत्र हो ! झ्यालमोलङ्मो कीर्ति–चुली !
स्टानोभोइदेखिन् एल्बुर्जपर्वत–हार बयानी !
निहुरिन्छयौ तिमी यूरालउपरमा चुमी यूरोपा रानी,
उत्कर्षहरुको खानी !
चिरशोषित हे ! चिरदूषित हे !
जाग, जाग हे जाग !
अरबौं जनका जनशक्ति लिई उन्नति–पथमा लाग !
उच्चारन हे विश्वप्यारको,
विश्व–शान्तिको वाणी—
महाद्धीपकी ए महारानी !
आर्य र मङ्गोल द्राविड, निग्रो, कमचटूकी या जापानी,
सुमेरुदेखिन् वालीसम्मन् यूराल फुजी सीमानी,
एक लहरमा सब लहरेलान् !
एक प्रभावले सब सिहरेलान् !!
एक हि लक्ष्य निशानी !
मानवताको झन्डा उचाली !
युगका कुइरा फाली !!
एक सूत्रमा सकल राष्ट्रको प्यारको माला गाँसी,
भाइ परस्पर जानी !
उच्चालित होऊ !
उच्चालित होऊ !
जाग जगत्मा, मावनताको
जीवशक्ति प्रमाणी !
महाद्धीपकी ए महारानी !
सकल विभवकी खानी !
जाग एशिया रानी !
चीन छ तिम्रो वीर सुपुत्र सिंह उठेको अब शानी
रुस सदृशको तनय विशाल छ, विश्वविजेता विज्ञान ।
तर भूतलमा आज छ राती,
थरथर काँप्दछ मानवजाति,
आण्विक ली पशुबल कोही धम्की दिन्छ नजाती,
तिमीले बोक्नु छ आश–दियाली
तिमीले अमृत–थाली
तिमीले बटार्नु छ सूत्र सुनौला, प्रेमको पन्था चाली !
विश्वशान्तिकी ध्वनि बन शानी !
महाद्धीपकी महारानी !
जाग छ आज बिहानी !!

Poem – Barsha

आइन् वर्षा हररर चढी वायुपङ्खी विमान,
पाङ्ग्रा घर्षी शिखर गरजी थर्कियो आसमान ।
झिल्के झिल्का, अचल मुख भो त्रासले नील गाढा,
चूली नाघिन् प्रकृति कलिलिन्, देखिंदै दूर टाढा ।
बाफैको हो रथ त हलुका, शानले त्यो विशाल
पत्रे बुट्टा रजत–तहमा पर्छ कल्सिन्छ छाल ।
मुस्किन् विद्युत् वरुणदुहिता साँवली कोमलाभा
गोरा डाँडा विचरन चुली उल्किई, देखिंदामा ।
फर्फर पार्छिन् चदर हलुका, लत्रिंदो, मेघ ह्वैन,
लाखौं मोती—लुङ नपहिरी चित्त बुझ्ने हुँदैन ।
पोल्टो झोली रतन—निधिका स्नेहले मुस्कुराइन्,
यौटा मोती—लुङ चुँडिन गै शैलमा झर्झराइन् ।
नाच्दी, कुद्दी, हरष उछली, यानमै आजलाई
आएकी ती तुहिन–कलिली पार्वती भेट्नलाई,
गाँऊ भन्छिन् जगत् छहरी स्वर्गको दिव्य तान,
ठाडा बन्छन् श्रवण कविका शीतलो सुन्न गान ।
आशङ्काले भुरभुर गुँडै सम्झिंदा पङ्ख नाना
जाओ बच्चाहरु नतरसून् गर्जिदा स्वर्ग–छाना,
लर्बर् गर्दा कुशल कमिला ! लौ गरे हे हतार,
तेसै ओर्ली चिर चकँरिंदो चील ! होला अबेर ।
तस्वीरै झैं अलि छिन उडी वायुले पक्ष फेर्दा,
सन्नाटामा तरुवरहरु ! उक्लिंदो खात हेर्दा,
पर्खी बस्थ्यो पवन पहिलो सुन्न फर्मान दूर
तिम्रा राजा सलिलनिधिका ! लौ सुने यो नुहेर !
“लाखौं मूरी रतन–जलका वायु मैले उचालें,
पारावार प्रभुहृदयका उच्च आदेश पालें,
बाफीला ती रजत घटका चारु बान्की उचालें,
वर्षी बोकी वरणदुहिता पार्वती भेट्न थालें ।
“लेखें मैले जलदपटमा अक्षराकार धेर,
इच्छा छारा प्रभु वरुणको, वर्षको यो सवेर,
हाँगा, लच्की, लहर लहरी, खातिई, पत्रिएर
बोल्दा छन् ती अमिट सुरमा कान थापेर हेर ।
“तानाशाही दिनकर भए, सुन्छु यस्तो फिराद,
मेरो छाती जल, जल छ ! ती सन्किएछन् फसाद !
दण्डी दिन्छु स्थगन रविको राजको होस् धरामा,
शून्याभासी कुछ दिन बनून्, दुःख भो उर्वरामा ।
“बच्चा ! दुःखी ! हिम अचलका पङ्ख ! प्राणी ! प्रशाख !
तिम्रा भेजा मम हृदयका रत्न छन् लेउ लाख !
लामा छाया सजल घनका लाख तिम्रा सियाल !
रङ्गीचङ्गी धनु विजयको, दैन्य सारा पखाल ।
“धूली खोला सलिल, वरर्षी शानजस्तो अटूट,
पाई प्राणी अमृत–लहरी फस्टिनेछन् अछूट,
दौरामा छन् जलधि–दुहिता, साम्य कारुण्यभाव,
फैली चाँडो मुख अवनिको, हुन्छ, आनन्द–लूट ।
“पृथ्वी फल्लिन् सलिल–कलिली धानले छापिएर
गाई रोप्लान् चपलवयसी, दृक्–बिजुली लिएर ।
बाली राम्रो, तृण अति हरा, वर्ष राम्रो कबूली
पारावार प्रभु–हृदयको फुट्छ सङ्गीत केली ।
“मीठा, मीठा अमृत रसका बिज्जुले लाख, लाखा
भर्दै राम्रा फल तरुहरु पाउँछन् भन्न, ‘चाख’ ।
भारी शाखा शरदऋतुमा लच्किंदा दानलाई,
मेरो इच्छा यति छ, यति हो नील आदेश, भाइ !
“लौ लौ गाओ दल दल वनै, वृक्ष हो ऊठ सारा,
बर्षे घैंटा घट घट गरी स्वर्ग–पीयूष धारा ।
दर् दर् दर्के अमित–कनिका, प्यून लागिन् धराले,
उफ्री, नाची चल विटप हो, पाउनेटौ जराले,
“यो बेला हो रस–मिलनको, प्राप्तिको यो चहाड,
यो गानाको गगन, जनको कल्पनाको बहाड,
यो पौडीको सुखजलधिमा फूल रातो असारे
झन्डा सम्झी, मुजुर–मन भै पिच्छमा रङ्गधारे ।”

Poem – Ughrera Bigreko Bihan

रोई रात, किटेर दन्त, पगली, झाँक्रो फिँजारी, झरी,
आत्मा तुल्य स्वदेशकी, दुःख परी, क्रन्दी, पुकारा गरी,
धच्की द्धार समस्त न्यायमुखरी घुँक्की, हुरी भै उडी
आयो क्रान्तिपछाडि शान्तिसरिको यौटा बिहानी घडी !
दुष्ट स्वप्न विनष्ट भो, तिमिर गो, गो काठिने शासन !
धोएको छ हवा, तथापि धनको यो व्योममा आसन !
टुक्रा धूर्त भए, वरिपरि रहे, चाँदी बनी फूलिए !
चूली–चञ्चल–हात बाल रविको पीछा गरी डम्मिए !
यौटा घोष भयो सुवर्ण–स्वरको उत्तुङ्ग है श्रृङ्गमा !
तान्थी जागृति आँग भूमितलमा, न्यानो पसी अङ्गमा !
बोले पङ्ख उडेर अल्प हुन गो आनन्द सारा तर !
छोप्यो बादलले, चिसो जगत भो, आगो निभ्यो सुन्दर !
रोगी हुन्छ बिहान, दुर्बल तथा रुन्चे, निकम्बा अब !
आँधी हो कि कराउने ? विफल भो विस्फोटको, गौरव !
काँपी थुर्थुरि घाम भाग्छु दुनियाँ आशा टुसैमा मरी !
आगो बाल्नुप¥यो घरैघर बसी, को खप्छ यो थुर्थुरी !

Poem – Manis Birat

क.
सहस्रशीर्ष, सहस्रपाद !
झल्किरहेछ एक विराट् !

ख.
अल्प सहस्र संवत्सरले केवल, जिनतिन,
अल्पोच्चोरित,
उसका इङ्गित
हामी सारा नेपाली हुँ !
हाम्रो देश छ हाल,
एक अनाविष्कृत केवल,
एक अनुच्चारित, कल्पनु
परको, लोक कमाल !
अदृष्ट विशाल ! नेपाल !

ग.
नागहृद्मा वनकणीमा,
मानिस जन्म्यो,
हरियो फूल !
सम्भावनाको क्षितिजद्धारमा,
प्रथम पर्वतको यो किनारमा !
माछो, कछुवा, वराह र वामन,
बन्दै दारमा !
सिंढी चढ्दो, बढ्दो अगाडि,
पूर्ण पछाडि, पुकारमा !

घ.
माटो फूल भो
ओठको लागि !
बास्नी खुल्न !
फूल, चरा भो,
उड्न र बोल्न !
पछि भो पन्छी,
सुन्दरलाई,
पिउन, उछल्न !
मानिस हुन गो !
मुटु विराट्को
छाम्न, छिचोल्न !

ङ.
कोरा मानिस, हिउँको थुप्रो !
खाडी, बाढी !
मानव–पदार्थ सब–माटो, हावा,
अग्नि अनादि !

च.
विकृत मानिस, सर्प, भ्यागुता,
गोही, डाँस !
घूँघा, गधा !
या सिस्नो, बाँस !
मानिस एउटा बनिरहेछ !
‘सोऽहं, सोऽहं !’ भनिरहेछ !

छ.
हामी तारा धूली धुलेका,
मन्दोष्ण कणी,
ताराका हुँ हामी पनाति,
नेबुलाका हामी जनाति,
सूर्यका नाति,
पृथ्वीका छोरा ।
चन्द्रका भाइ, बहिनी पनि !
स्वर गङ्गामा !
पछिको पोषण सार यहाँ छ !
पृथिवीमा !
यहाँ विराट्को एउटै मुटुको
ढुकढुक चल्छ !
कोटी पादले कोही चल्छ ।
कोटी शीर्षले कोही टटोल्छ ।
कोही बोल्छ ।

ज.
बहिनी रेणु ! दाज्यू हिमाल !
हामी उसका जीवकणी हुँ !
एउटै मानिस सबमा दुगुर्छ,
प्रति चेष्टाले उसका, हामी,
एक एकमा एक अनन्त,
अखिल धनी हुँ !

झ.
मिरमिर मानिस माटोमा छ !
तिरमिर मानिस सूर्य किरणमा !
छिरबिर मानिस वनमा त्यहाँ छ !
एउटा मानिस झल्किरहेछ,
सब वस्तुमा, सब जनमा !

ञ.
पूरा, अधूरा
मिरमिर ! किरमिर !
एउटा मुटुको ढुकढुक, ढुकढुक !
एक कल्पना, छिर िबर, छिरबिर !
एक रुधिरको धावन, सिरसिर !

ट.
विश्वहरुको जोड गरीकन,
एउटा विश्व बन्यो !
विश्वहरुका राजा मिलीकन
एउटा राजा बन्यो !

ठ.
एउटा मानिस ढाक्दछ नेपाल !
थल, जल, आकाश !
निल्दछ देश र निल्दछ काल !
बन्छ विशाल !
विश्व जीवनीको गाना गाउँछ !
मीठो ठाँट !
मानिस विराट् !

Poem – Yug Balak

पिन्चे, लुत्याहा, परेवा–छाती
छाडा,
पुट्ट, सिँगाने, भुस्याहा साथी,
काँढा !
घ्यारघ्यार बिरालोको घाँटी,
जाँडा ।
यही न हाम्रो भविष्य सुई हो !
टाढा !
देवदूतले अभिशापित भुइँ हो,
गाढा,
ईश्वरलाई दुःख दिन दुई छन्,
राँडा ।
चित्र रङ्गीन उज्याला हेर्दछु,
बाल !
स्याउ फलेका, अनार फुटेका
लाल !
कसरी आउला नवीन सुनौला
छाल ?
यस्तो यत्रो देवदूतको
हेला ?
यो लापर्वाही, यो लाचारी,
मेला ?
“आउँदैनौँ” भने ती यसतिर फेरि
जेलाँ ?
सुन्दर झर्ने कसरी असुन्दर
भेला ?

Poem – Aho Malai Tajoob Lagchha

क.
थलथल माछो नृसिंह जाग्छ !
वानस्पत अणु मङ्गल माग्छ !
बानर एउटा चन्द्रमा ताक्छ !
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

ख.
मृतकणी औ किरणको शादी,
थियो अगाडि !
एक प्यारको स्पन्दन जाग्छ !
कस्तो त्यसको सन्तति अगणित,
दुनियाँ ढाक्छ !
माछो, कछुवा, वराह, वामन !
इतिहास लाग्छ !
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

ग.
कोही अदुभुत मिरमिर सिँढीमा
ढीलो सुस्त,
चढिरहेको जस्तो लाग्छ !
अस्ति आजको अन्तर देखी,
चमत्कार नै निहुरी भाग्छ !
भोलि कल्पन हुन्छ असम्भव,
क्षितिज किनारा पर, पर लाग्छ !
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

घ.
अङ्ग पल्हायो, अङ्ग बिलायो !
छैटौँ इन्द्रिय यसको क्या हो ?
किरणकणीले आत्मा बेह्री
मासुरङ्गको, पृथिवीको क्या !
पोशाक लगायो !
जल, थल, नभको विजयी बन्न
मन्त्रदान के यसले पायो ?
कालकर नै पक्री गिज्यायो !
मृत्यु छिचोली हेर्ने ताक छ !
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

ङ.
आफ्नै वेगले हार, गुहारमा,
पुच्छ्रे तारो यो आकाश–किनारमा !
परमाणु फुटाई आफ्नै, निभ्छ कि ?
आफ्नै किरणले, आफ्नै घरमा ?
राम बालक छ, रावण जाग्छ,
कैलाश हिलाई शक्ति नै माग्छ !
कसले जित्दछ ? कसले राज्छ ?
यस लङ्कामा भीषण भाग छ !
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

च.
खण्डहरहरुको सपना देख्दछु !
माकुरोको जेहेनी जाली !
कमिला गजबका शहर बनाउँछन्,
प्रबन्ध निकाली !
भीर पुगेका बस्तु देख्दछु,
कोही डाक्छ !
तर्सी उठ्दछु झट्ट कहाली !
सातो भाग्छ
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

छ.
कुन होला त्यो, तारा–जङ्गल
—फूलको धागो, जसले गाँस्छ !
रातभर कहिले सुत्दिन, साथी !
त्यो धागोको छेउ भेट्टाई,
तानूँ तानूँ जस्तो लाग्छ !
मुटुभन्दा झन् गिदी पो दगु¥यो !
यसमा अभाग छ !
मन्त्रले आँधी हान्ने ढुक्कुर,
पक्रूँ भन्दा किन पर भाग्छ !
खलबल मन भो, निद्रा नलाग्छ !
शङ्का, आशा किन यति जाग्छ ?
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ ?

ज.
चन्द्रमाले यो जाति
माथि डाक्छ ?
मङ्गलमा के नव आबादी
यसको लाग्छ ?
बन्ला हृदय कि ? सीमा नाघ्छ ?
अहो ! मलाई ताजूब लाग्छ !

Poem – Maal Kindi

क.
समय बराबर प्यारले फर्की,
उल्टो छाल
हान्छ कमाल !
किनकि अगाडि क्यै झल्केथ्यो,
बेहोश वेगमा,
स्वर्गको माल !

ख.
सम्झनाले गिज्याइहिछ बोक्रालाई,
निद्रालाई तन्द्रालाई,
ऊँगलाई आत्माको !
“तैले बेंक्मा राखेमध्ये
कुन हो अक्षर ?
कुन हो सुन्दर ?
के ले जिउँछन् रातमा यो ?”

ग.
क्षणहरुले लुटिरहन्छन्
नित्य मलाई
गरीब बनाई,
सम्झनाले लुटेर तिनकन,
“लौ ला” भन्छे — यो भारी चीज,
खोसी ल्याएँ !
तेरो, तँलाई !

घ.
अलकत्राले कालो सडक छ
नकली माल रङ्गीन भडक छ !
दिनकरको छ यात्रा अन्त !
बाँकीपुरमा याद अटक छ !
बिजुली–तारमा एक चटक छ !
पृथिवी बन्छिन् बैकुण्ठ !

ङ.
स्वर्गावतरित सन्ध्या ओर्ली
पसल–सींढीमा ओर्लन खोज्छिन् !
ज्योतिषी छन् साथी दृग दुई
जब नव तारा झल्किन रोज्छिन् !
उज्यालो भनेको अमृत हो !
जिइरहन्छ, जिलाइरहन्छ !
ती झल्किथिन्, लझ गुँज्छिन् !

च.
फेला परयो तब एउटा ताला !
खुले हृदयको सारा कोठरी,
ऐनावाला !
झल्किन् हजारौं रङ्गले
बाला !
नशा, नशाका तार भरी क्यै बिजुली दुगु¥यो,
ज्वाला माला !

छ.
सुन्दरीजल झर्ना झरेथ्यो
जीवन–चक्र घेर घुमाई !
दुनियाँका सब नगरी झिलमिल
पारुँ जस्तो लाग्यो मलाई !

ज.
दिनकर डुबेथे यत्ति निम्ति !
बिजुली बलेथे यत्ति लागि !
अनन्त क्षणहरु भुरभुर उडेथे
ठाउँ बनाउन यस क्षण लागि !
म पनि सारा संसार घुमेथें
पाउन यत्ति, यत्ति भागी !
एक थलनिम्ति संसार बन्छन्
एक पलनिम्ति पृथिवी घुम्छिन्
एक क्षण लागि जीवन बन्छन्
अनन्तका पनि क्षणमा गुँड छन् !

झ.
एकै क्षणको आन र तान,
दिव्य दर्शन या सूनसान !
एक पलकमा नितको ज्यान !
एक झलकमा पर आश्मान !
एक झलकमा जगत् श्मशान !

ञ.
मानवताको बिरुवामाथि
फुल्दछ यति तर्क भन्ने जानें !
दुई आँखाले पिए त्यो राति
त्यो अमृत जो सुरले जाने !

ट.
सुन्दरता ! के पायौ याद ?
चोरी हुन्छन् पथमा कत्रा ?
आफू सग्लै टिपियौ, अचेता !
धनी बनाउँछयौ कोष परत्र !

ठ.
स्वरुपभन्दा छाया अमर छ !
छाया ठूलो ! छाया सुन्दर !
तिम्रो तत्क्षण थिति नै अमर छ !
अजर छ तिम्रो मोहनी–मन्दिर !

ड.
प्यार भनीकन कोही छुँदो हो,
अवहेलनको तिम्रो काया !
पूजा गर्दै कोही रुँदो हो –
सम्झन सक्छयौ ?–
सकुची, चित्रन तिम्रो छाया !

ढ.
प्राप्त तिम्रा वैभव सीमित !
अप्राप्त तिम्रा धन छन् असीमित
आपूmभन्दा तिमी छौ ठूली !
अचेत छौ ए शक्ति अकेली !

ण.
कुनै कुनामा, भारतदेश,
शायद् वाष्पिल दर्पण सामु
दुखले टिप्छयौ फुल्दो केश !
बैँसको हरियो, मीठो, फुल्दो
उपवनमा भै शरदावेश !

त.
कसरी बताऊँ तिमी छौ उस्तै ?
बयस अमरमा सुन्दर चूली ?
आँधी न छुन्छन्, समय न छुन्छ !
परिवर्तन छ पदको धूली !
एकान्त हराएँ मैले सुन्दरी !
बेहोश निमौले संगमा बोली !
समय अडाई, विजयकथाका
वार्ता खोली !

थ.
सींढी पसलका ओर्ल शके ए !
ती लोचनका झुम्का ओराल !
उन्नाईसौँ बत्तीस सन् छ !
बदल, सके लौ, तिमी यो काल !

द.
स्पर्शहरुले खिइँदै शोभो
छाया–जगत्मा आश्रय लिन्छन् !
सचेत बन्दा आत्मा, आखिर,
त्यसमै सदन बनेको पाई—
निवसन्छन् !
आइरहिछौ ! मेरा हकले
सबका छिन्छन् !
विशाल विश्वको बाजार विषे, मेरा हकले,
माल किन्छन् !

ध.
संसारी क्वै स्तरमा भुल्दी
आफ्नो राज र सच्चा शासन !
ए अचेता ! पाउली याद !
मुग्ध दिल हो सुन्दर–आसन !

न.
सम्बन्धहरुमा मसिना, मीठा
सञ्चित अश्रुत स्वर नै बोली !
कोही जनममा चित्रकलामा
चकित बनाई, झल्के भोली !
पूरा मिलनमा, लबढब हुँला
विश्वनाथका मुटु भै डोली !

Poem – Sandhe

मेरो नाम छ साँढे !
वैज्ञानिक पटु शक्तितन्त्रले
मन्त्र गरीकन छाडे !
पशुबल पाँडे !
क्षेत्र क्या फाँडे !
पन्ना पृथिवी उजाडेँ !
“हा ! हा !” गर्दछ तर्सी दुनियाँ,
डुक्री, हाँकी–हपारेँ !
मेरो नाम छ साँढे !
मानिस जाति थिचियोस्, मिचियोस्,
के पर्वा ?
बलको सुराले लाल छ आँखा,
मेरा मगजमा रिसका ज्वलनका
अणु अर्वा !
विस्फोटक छन् ध्वनिहरु ध्वुंसक,
शठ–गर्वा !
जवाफदेही दुनियाँप्रति के !
तृणचर वा !
अङ्गाररङ्गा हूँ ढाडे !
मेरो नाम छ साँढे !
दया भनेको कमजोरी हो,
गर्जी ड्वाँ !
बालक जन्मनसम्मन् तर्सून् !
पृथिवी झ्वाँ !
आगो डकार्दछु ! सभ्यता खार्दछु,
भुट्दछु च्वाँ !
किनकि म साँढे, साँढे नै हुँ !
भाले ह्वाँ !
वरपर हेरन, तर्सन छाडेँ
मेरो नाम छ साँढे !
सभ्यता सब अट्ने उदर यो,
शस्त्र शिङ्गार !
फलाप मशल् औ विश्व निडर यो,
वंव्–हुङ्कार !
तोपहरुको मुहरी मुख यो
ड्वाँ ओडार !
प्रलयकालको हुँ पटु पाँडे !
मेरो नाम छ साँढे !

Poem – Paani

क.

पानीजस्तो के छ जगत्मा ?
पानी !
रानी, सब रसकी !

ख.

आम्लजन औ जलजनकी यी
कस्ती मधुर मिलन !
कस्ती तरल मिलन !
दुई प्रेमीले संसार बसाए
यस जलमा !
दुई बिलाई एक बनेथ्यो
तत्व यसैमा, कोमलमा !
प्यारका आँखा चार, बराबर,
जल बन्छन् ! जल बन्छन्,
दुईटा दिलका दूरालिङ्गन,
भावित सङ्गम,
बाफ उडीकन, बादल बन्छन् !
बादल बन्छन् !
दूरी मिटाउन घर्षन्छन् !
सम्झनाका बिजुली–लहरा
विलसन्छन् क्या
द्रवाभिपुख ती पानीमा !
हृदयले सारा रस नै निचोरी,
बाहिर झिक्दा,
आउँछन् पानी, नानीमा !

ग.

पानी–रानी आइरहिछन्
ज्येठको दिनमा गगनमा !
धुवा भुवामा, धुवा भुवामा,
शानी गतिमा, बगुवामा !
घुम्टो डाली,
माकुर–जाली
पर्दा–नशीन झैं, पर्दा–नशीन झैं, वरुणकुमारी,
सुकुमारी !
रत्नाञ्चला छन् भारी, प्यारी !
वायुप्ङखी चढीरहिछन्, लगाम रोकी
पर्वतवारि !
पाश्र्वमा छ चाँदीपत्ती कुँदिएको क्या
जलझारी !
फटिक महलमा भेट्न उमाकन
बढ्छिन् उत्तरतिर ती, के ? भन !
कोमलताले खुशले चुमिई
वनस्थली क्या मस्की !
पानी आइन् !
कविकी कहानी
पानी, रानी सब रसकी !

घ.

उत्तर लम्क, उत्तर लम्क !
स्वागत गर्छौ नेपाली !
खुस्की मोती–पोल्टो, छम्क,
झर्र झमटमा गानाको धन,
पुलकित तृणमा अफाली !

ङ.

पृथिवी परिथिन् विविध कटौरा
पक्रन, पहिलो वर्षणमा !
देश देशका सिमाना सब,
नीला, लगायौ तिमीले रानी !
प्रथम प्रलयको घर्षणमा !
पर्वतबाट खेल्यौ सुरेली
बेल्यौ बनायौ गर्त, दरी !
पृथ्वीको यो अनेहार बनायौ,
शिल्पिवरी !
समतल, अवतल, उत्तल सुन्दर !
आरोहण औ अवरोहणको
सङ्गीत सरि !
तिम्रा पद, पद, पन्ना उब्ज्यो,
हरियो लाग्यो सुन्दरता !
सभ्यताले मन्दिर पायो,
दुनियाँ बन्यो, भो जग–रमिता !
पहिलो भाषा, शब्दको खानी !
पहिलो चित्र, नभपट भित्र,
पहिलो शिल्प हिमानी !
दृगमा रसायौ पहिलो प्रीति
सलिल तरङ्ग हो पहिला गीति !
नाच्न सिकेथ्यो चराचरले,
तिम्रै तरल पयरले !
पानी ! पानी ! जादूगर्नी !
सभ्यता हो तिम्री छोरी !
तारीफ तिमी छौ दिशि दशकी !
पानी ! रानी सब रसकी !

च.

लहडी नानी !
ए पानी !
वसन–गुलाफी, श्रृङ्गार–सुनौली,
उषालु वेला,
दिव्य गगनमा, क्या स्वर्बाला !
अनुपम, नौली !
करबाल लिएकी बिजुली, चमचम,
वर्षा–समरको भूमि गगनमा,
हाँक्दा वीरा रुपौली !
आँधिकेशर आरुढा तिमी
कालो कराली,
सङ्क्रान्ति–कालकी गजौंली !
बीभत्स–स्वरुपिणीमा
बष्यौंली !
पुस्करिणीमा शान्तरसकी
स्वर प्रतिविम्बी दर्पण निश्चल
साधु उरझै्र झल्कौली !
उत्तुङ्ग शिखरमा वसुन्धरा
तिमी तपस्विनी ज्ञानी !
सेती, फटिक हिमानी !
पार्वतीकी रोगन शानी !
उच्चताकी अमर कहानी !
ध्यानी !
शिवकी प्रिया छौ,
स्वर्णदीपिका भाव–शिखरले पूजा गर्दी
शङ्कपद अभिमानी !
ए पानी !

छ.

बुरबुर चीनी सल्लाघारीहरुमा राति
बुट्टा जाति, बहुभाँति !
सुस्त हवाको चलनीद्धारा
छिर्दै, मधुकर मैदा झाछर्यौ !
एकान्तलाई पाउडर लगाई,
सफेद सिंगाछर्यौ !
पर्वतबाट हाम्फालेर,
समतल सम्झी,
माइती जाने बाटो वेली
नूपुर पछाछर्यौ !
चल्दाचल्दै बाटामा तिमी
पलपल उपल, उपलमा कोमल
चाँदी–बेली सिंगाछर्यौ !
ढुङ्गालाई बोल दिईकन बुलबुल पाछर्यौ !
अथवा, चिसापानी गढीमा,
हिउँका पुतली फुरफुर झाछर्यौ !
अथवा सुन्दरताको स्वपना
रँगिलो धुनमा लच्का माछर्यौ !
अथवा तीतरपङ्खहरुले
व्योम बराबर सुन्दर सिंगाछर्यौ ।
अथवा, एकली वाष्पिल तरणी
नीलो दधिमा विहरी तछर्यौ ।
अथवा, बेरी इन्दुलाई सौन्दर्यक्षुधाले,
मस्त सुधाले,
भूवातनका स्नायु लस्दी,
विस्मृत गति भई क्षणभर बस्दी
अमृतगोला छाती हाली
चकोर भूचर डाहा भछर्यौ
अहिले तहतह चाँगीचाँगी
हाँगा हाँगी
पत्ती कुँदेकी, चमकी चाँदी,
दक्षिणबाट उताछर्यौ !
अस्पष्टताकी मोहनी बन्दा
हेमन्त–कुहर भै क्या झछर्यौ !
अथवा सानो पुत्लो मन्त्री ,
उपत्यका नै क्या भछर्यौ !
पहाड पाखा–पटुकी भे वा,
कोमल मलमल क्या बेछर्यौ !
साँझ, बिहान, स्वर्गका लहँगा,
रँगरँग ठाटी, क्या धछर्यौ !
गरीब शब्दावली नै अड्छे
आफै झस्की !
पानी ! रानी सब रसकी !

ज.

फूल–जरामा पस्दी रानी !
पूmल–कोपीमा बस्दी रानी !
शीत–विन्दुमा खस्दी रानी !
किरणहरुमा लस्दी रानी !
हे महाध्र्या पानी !

झ.

ढुङ्गा अजङ्गका
बोकी, वम्का मारी दम्की
भूमा धम्की,
वृक्ष उखेडी ढयाम्मै पारी
खाडी डम्की,
उम्किन्छयौ जब उग्र गतिले,
मच्चाईकन भीषण उत्सव
बाढी गौरव !
रिसले उर्ली,
फींजका फौज बटारी, हुरली,
क्रान्तिनादिनी वेगकी काली
हेर्दछु केवल, रसनाबद्ध,
उग्र प्रशंसा पाली ।
जब हे ! पर्वत–छाm उछाली
हान्छयौ धराका ठोस किनारा,
सारा !
‘पोथी क्रोध’ म भन्छु तिमीकन
भीमा भामिनी !
ध्वंसकी दामिनी
‘माता’ भन्दछु ‘सब रसकी ! ’
पानी ! रानी सब रसकी !

ञ.

सागरकी काली !
सागर–नीलो
हिउँकी गौरी !
वज्र–करा !
पर्वत–शिल्पिनि !
ध्वंस–प्रजल्पिनि !
वर्षा–विलपिनि !
छाँगा–छहरा !
देवि ! तिम्रो रुप छ अनगिन
नाम अनन्त छ पारावार !
माई ! धाई !
वर्णन गर्न तिम्रो आज,
सक्तिन हाई !
केवल गर्छु नमस्कार !

ट.

तर सबभन्दा तिम्रो महिमा
मानवीय दुई नानीमा !
प्यार क्षारकी सिन्धु हे विन्दु !
विश्वगोला बनेर अटाउँछयौ,
दृगनानीमा ! दृगनानीमा
सृष्टिको मुटुको रस भै आउँछयौ
झछर्यौ कविको कहानीमा
तब सरस्वती वीणा रोकी,
क्षणभर हेर्छिन् जिल्ल परीकन,
पानीमा !
विन्दु झिल्किंदो नानीमा !

Poem – Jhanjha Prati

क.

आ ! फिंजारी घनका भाँक्रा, सगर–सागर गाँसी !
उग्ररुपिणी ! प्रलयसदनि ! वर्षकी वेदनाराशि !
नाश् रे शेष शिशिर, भंडारी ! शोध् रे पृथिवी–वासी !

ख.

सत्ययुगको निद्रा तेरो ! कलिको प्रबोधन–वेला !
विकल–प्राण–पवन–संगमा अश्रुकी जलधिवेला !
अतीत–कारागत सब आत्माहरुको क्रन्दन फोई
नाच् रे खण्डित कृष्ण घनमा, इन्साफ मागेर रोई !
चम्की ! झञ्झकी हे आत्मा !
सुत्छ मनुज अँधेरी रातमा !
भाइ भुल्छ भाइ आज ! विषम थितिमा यो समाज !
चल्दो छ धूलिई, मासी !

ग.

लङ्का सल्क्यो ! सुन्दर विलपी ! रुद्रभृकुटीज्वाला !
क्रान्ति उठ्छ मनुज थिचिंदा, हुरी ! मै विषम–चाला !
जर्जर आडम्बरका विटप खडा छन् अझ रे काला !
छन् अँधेरी–सेज–स्वपित मरेका हृदयवाला !
जाग् रे ! वायुबघिनी ! गर्जी रे ! झञ्झाकी काली !
मानव अझ छ मानवान्ध ! आँखामा डालेर जाली !
सडल जगत् जा बढारी ! जर्जर दलका दल !
मानव दानवहरुका कृतिले, अझ छ बगाउँदो भल !
धूलीदलका छाया–लहर बढार्दै भूतका राशि !
आ ! फिंजारी घनका झाँक्रा सगर सागर गाँसी

घ.

कुपित सृष्टिकार सपना ! दिव्य दण्डकी हावा !
हे बेरोक ! पगली शक्ति ! असत्यको बोल् तँ धावा !
क्या विलासी सुरको भवन प्रलय छायाले छायो !

ङ.
नाची नागिनी बिजुली ! स्वर्गले डसिई, क्रन्दन गायो !
नर–भविष्य बदलीमा छ ! निफन्दे सृष्टिको डाली !
ढुक्क रहेको शोषण–मुटुमा मृत्युको असिना फाली !
ध्वंसिनी ! हे ! तेरा क्रूर गतिमा करुणा हुन्छन् !
सक्रिय शान्त मुटुमा तेरो सुन्दरले स्वपना बुन्छन् !
भोलि हुन्छ धौत गगन, पवन निर्मल सन्त !
ऋतु वसन्त हाँस्छ मधुर, शिशिर हुन्छ अन्त !

Poem – Badal Ko Swagat

ओहो पङ्खे मोती–पोल्टी सागर–चेली चाँदी छाल !
वाष्पिल सिंहमा वायुपङ्खी, हिउँचुलीमा छहरी याल !
भूतल शीतल पारी सियाली, कलिली निलाई पर्वत ढाल,
बुरबुर डाली कुइरो चीनी, सल्ला सियामा मर्मर जाल,
कृषियुगका सब आदिम गाना गर्छन् छहरी मोती कमाल !
बिजुली नागिनी सँगमा चम्के,
स्वर नगवेली लहरा फन्के,
वाफन फोही गिरी गडराए,
कुइरी झरीले छोयो ढाल !
धर्ती दुहौँला, छाती फुहौँला धानी असारे कुर्ली टाल !
बर्खा, बिजुली, धूप सहौँला,
धूमका मुनितिर रोप्न नुहौँला, पोषन भूका भोका बाल !
जबतक हाम्रो हात कोदाली, टर्ला जगमा रे अनिकाल !
स्वर्ग नहोला नित मुख नीलो,
जगत्को छाना बुट्टिन ढिलो ! चल्ला सागर छाल !
रत्नाकरको याद नटुट्ला जनवन माथि तप्त विशाल !
सङ्घर्ष ध्वनि छ आज गगनमा,
प्रगति छ मिठो आज पवनमा,
सातरङ्गी विजयपताका चम्किरहेको हेर ! कमाल !

Raja Kewal Ek Kalam – Laxmi Prasad Devkota

क.
राजा, केवल एक कलम देऊ !

सावनमा !

क¥याङकुरुङको प्वाँखको डन्डी,

हिमाली बादल छोएको,

मानसरोवर सलिल उछाली,

धोएको !

निर्जन–बासा, एकलासी,

प्रेमको बिन्दु रोएको,

जीवनमा !
ख.
राजा, केवल एक कलम देऊ !

सावनमा !

घामछायाको विशाल वनमा,

इन्द्रेणीको लच्कनमा,

किरण–कणीको सुन्दर, सुन्दर,

मिश्रणमा !

सुन्दरताको मिश्रणले बरबर, बरबर,

क्वै भावुकको रोदनमा,

मुजूरहरुको नर्तनमा,

कमलको भाउ कीचडका,

रमरममा
ग.
तित्रा बादल

तित्रा बादल

तीन–तारे तितिरबितिरमा

बोलिरहेको पक्रन्छु

थोपल पङ्खी गगनमा,

बेच्छु जुगान्जुग जनजनमा

बोलुन् बराबर क्षणमा !

विजय धनुष तब लच्केला

कालउपर !

कुवेर दीन हुन्, इन्द्र डाहामा,

हाँस तिमी

भर्दै उर, हे भर्दै उर !
घ.
अमरत्वको ली झम्के परेली

कविता

बोल्ली मलाई, “श्रृगार किन्दिनोस्

बाबा सविता ! ”
ङ.
धाई बनाउँछु त्यल्लाई

तालिम नरमले

काँढा मरुन् सब पृथिवीका

शीतल मलमले !

तीन–तारे तित्रा मर्दैनन्

बोल्छन् जगजुग

मर्दछ काल शरमले !

साँची राख्दछु आजको ढुकढुक,

आजको बरबर,

राजा !

कवि भै साउनचरी

केवल एक कलमले !

Pralaya Bedana – Laxmi Prasad Devkota

यस दुनियाँमा सुखदुःख दुईको गहिराइमा डुबियो खरुब,
दुःख भो अतिशय सुख भो अतिशय प्रभुले पु¥यायो मनसुव ।

विषको महको चाखी मिठास जगमा बसियो अन्धसरी,

तर प्रभुको क्यै चेत खुलेन अब दुःखीको लौ मसरी ।

जीवात्मा यो त्यतिको पतित भो ब्रह्माण्ड यसको नरकानल,

आफ्ना भूलहरु नागिनीझैं बेरिरहेछन् वक्षस्थल ।

तिनबाट म केही मोचन पाऊँ भन्दै प्रभुजी गर्छु पुकार,

यस्तो पतित धूलिकणी भै पुग्नै सकिन नि प्रभु–पदसार ।

मानवताका भाव हजारौं मैले गाएँ कवितामा,

तर ती सारा विफल भईकन फोस्रो भए सब प्रभु श्यामा ।

होश पुगेन छन्द पुगेन हृदय पुगेन प्रभु पदमा,

अब ता मेरो आशा छैन अगाध गर्तमा छु जगमा ।

मेरो केवल साथ निराशा मेरो केवल छटपट जीवन,

मेरो मनको आकाश समूचा केवल अग्नि–तपन ।

जलको विन्दु यस सिन्धुमा मैले पाइन हाय अभागी ।

किनकि मैले अरुकन जल दी ठण्डा पार्न सकिन सुभागी ।

यस कारण मेरो तनको मनको पनि अणेव्रत ध्वंस हुन लाग्यो,

प्रलयानलले काल–स्वरुप ली विश्व जलाउन अब जाग्यो,

यसमा अब के मसीको अन्त सीमा चरम क्षतिको,

नास्तिकताले अहम्भावको गाइरहेछन् प्रभु ! यतिको ।

प्रलय नीदमा सुतिरहेछु मेरो ब्रह्माण्ड जल्यो,

आउन सक्ने प्रभुको पदमा मेरो आत्मासम्म गल्यो ।

यस कारण यो जगती–तलमा एक अभागी नष्ट भयो,

यसको औषधि केही छैन किनकि स्वयं यो प्रष्ट भयो ,

जाति बान्धव कुल ज्ञातिको निम्ति न मेरो बिन्दु झ¥यो,

सिन्धु दिएथे परमेश्वरले जल सब आगो बनी द¥यो ।

धन्य हे आत्मा ! धन्य हे ईश्वर ! तिम्रो लीला बुझिएन,

तिम्रो पदमा साथ स्मृति ली आह ! कहिल्यै भिजिएन ।

अब यसलाई केही छैन गयो कहाँ यो पुग्यो कहाँ ?

केवल विषको थोपा पिउँदै अझ जल्दैछ बसी यहाँ ।

Bhoot Sawar – Laxmi Prasad Devkota

क.
थिए सिकन्दरका जुँघा

क्या बाघका !

करमा कस्तो करवाल !

मुठी कस्ता !

लाख, लाखका !
ख.
झोक्रिरहन्थ्यो, झोक्रिरहन्थ्यो,

लहडी एक !

भाग्यो केही ?

सब मोटाए चाटी, चाटी !

विश्वविजेताको छ उदेक !
ग.
“के चाहिन्छ ?”

त्यो भन्छ,

“हा ! हा ! हा ! हा ! घाम नछेक”

शस्त्रअस्त्रको शेखीउपर

हेर ! बुद्धिको कत्रो टेक !
घ.
दीवालाका दान गजब छन् !

स्वतन्त्र दिलको पुजारी

हाँस्दछ, हाँस्दछ मेरा दिलमा

पाजी, पूँजी, लूटहरुमा,

इन्कार तथा धिक्कार

नामका खुट्टा बजारी !

Ma Lahara Bhayen – Laxmi Prasad Devkota 

अहा ! म लहरा भए मनहरा हरा भू जरा
चुसी रस फुलाउँथे कुसुम वासका सुन्दर,

रमी हृदय आउँथे चिरबिराउँदा स्वर्चरा,

स्वदेश रस बन्न गो तर कवित्व यो वर्वर !

Poem – Crazy

1.Oh yes, friend! I’m crazy-

that’s just the way I am.
2.

I see sounds, 

I hear sights, 

I taste smells, 

I touch not heaven but things from the underworld, 

things people do not believe exist, 

whose shapes the world does not suspect.

Stones I see as flowers

lying water-smoothed by the water’s edge, 

rocks of tender forms

in the moonlight

when the heavenly sorceress smiles at me, 

putting out leaves, softening, glistening, 

throbbing, they rise up like mute maniacs, 

like flowers, a kind of moon-bird’s flowers.

I talk to them the way they talk to me, 

a language, friend, 

that can’t be written or printed or spoken, 

can’t be understood, can’t be heard.

Their language comes in ripples to the moonlit Ganges banks, 

ripple by ripple-

oh yes, friend! I’m crazy-

that’s just the way I am.
3.

You’re clever, quick with words, 

your exact equations are right forever and ever.

But in my arithmetic, take one from one-

and there’s still one left.

You get along with five senses, 

I with a sixth.

You have a brain, friend, 

I have a heart.

A rose is just a rose to you-

to me it’s Helen and Padmini.

You are forceful prose

I liquid verse.

When you freeze I melt, 

When you’re clear I get muddled

and then it works the other way around.

Your world is solid, 

mine vapor, 

yours coarse, mine subtle.

You think a stone reality; 

harsh cruelty is real for you.

I try to catch a dream, 

the way you grasp the rounded truth of cold, sweet coin.

I have the sharpness of the thorn, 

you of gold and diamonds.

You think the hills are mute-

I call them eloquent.

Oh yes, friend! 

I’m free in my inebriation-

that’s just the way I am.
4.

In the cold of the month of Magh

I sat

warming to the first white heat of the star.

the world called me drifty.

When they saw me staring blankly for seven days

after I came back from the burning ghats

they said I was a spook.

When I saw the first marks of the snows of time

in a beautiful woman’s hair

I wept for three days.

When the Buddha touched my soul

they said I was raving.

They called me a lunatic because I danced

when I heard the first spring cuckoo.

One dead-quite moon night

breathless I leapt to my feet, 

filled with the pain of destruction.

On that occasion the fools

put me in the stocks, 

One day I sang with the storm-

the wise men

sent me off to Ranchi.

Realizing that same day I myself would die

I stretched out on my bed.

A friend came along and pinched me hard

and said, Hey, madman, 

your flesh isn’t dead yet! 

For years these things went on.

I’m crazy, friend-

that’s just the way I am.
5.

I called the Navab’s wine blood, 

the painted whore a corpse, 

and the king a pauper.

I attacked Alexander with insults, 

and denounced the so-called great souls.

The lowly I have raised on the bridge of praise

to the seventh heaven.

Your learned pandit is my great fool, 

your heaven my hell, 

your gold my iron, 

friend! Your piety my sin.

Where you see yourself as brilliant

I find you a dolt.

Your rise, friend-my decline.

That’s the way our values are mixed up, 

friend! 

Your whole world is a hair to me.

Oh yes, friend, I’m moonstruck through and through-

moonstruck! 

That’s just the way I am.
6.

I see the blind man as the people’s guide, 

the ascetic in his cave a deserter; 

those who act in the theater of lies

I see as dark buffoons.

Those who fail I find successful, 

and progress only backsliding.

am I squint-eyed, 

Or just crazy? 

Friend, I’m crazy.

Look at the withered tongues of shameless leaders, 

The dance of the whores

At breaking the backbone on the people’s rights.

When the sparrow-headed newsprint spreads its black lies

In a web of falsehood

To challenge Reason-the hero in myself-

My cheeks turn red, friend, 

red as molten coal.

When simple people drink dark poison with their ears

Thinking it nectar-

and right before my eyes, friend! –

then every hair on my body stands up stiff

as the Gorgon’s serpent hair-

every hair on me maddened! 

When I see the tiger daring to eat the deer, friend, 

or the big fish the little, 

then into my rotten bones there comes

the terrible strength of the soul of Dadhichi

and tries to speak, friend, 

like the stormy day crashing down from heaven with the lightning.

When man regards a man

as not a man, friend, 

then my teeth grind together, all thirty-two, 

top and bottom jaws, 

like the teeth if Bhimasena.

And then

red with rage my eyeballs rool

round and round, with one sweep

like a lashing flame

taking in this inhuman human world.

My organs leap out of theirs frames-

uproar! Uproar! 

my breathing becomes a storm, 

my face distorted, my brain on fire, friend! 

with a fire like those that burn beneath the sea, 

like the fire that devours the forests, 

frenzied, friend! 

as one who would swallow the wide world raw.

Oh yes, my friend, 

the beautiful chakora am I, 

destroyer of the ugly, 

both tender and cruel, 

the bird that steals the heaven’s fire, 

child of the tempest, 

spew of the insane volcano, 

terror incarnate.

Oh yes, friend, 

my brain is whirling, whirling-

that’s just the way I am.
Published.1953.

(Translated from original Nepali version) 

शून्यमा शून्य सरी  – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

संसार रुपी सुख स्वर्गभित्र,

रमें रमाएँ लिइ भित्र चित्र ।

सारा भयो त्यो मरुभूमि तुल्य,

रातै परेझैं अब बुझ्छु बल्ल ।

रहेछ संसार निशा समान,

आएन ज्यूँदै रहँदा नि ज्ञान ।

आखीर श्रीकृष्ण रहेछ एक,

न भक्ति भो, ज्ञान, नभो विवेक ।

महामरुमा कणझैं म तातो,

जलेर मर्दो बिनु आश लाटो ।

सुकी रहेको तरुझैं छु खाली,

चिताग्नि तापी जल डाल्न फाली ।

संस्कार आफ्नो सब नै गुमाएँ,

म शून्यमा शून्य सरी बिलाएँ ।

जन्मेँ म यो स्वर्गविषे पलाएँ,

आखीर भै खाक त्यसै बिलाएँ

गौंथली र देवकोटा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

क.

गौंथली र देवकोटाको

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !
ख.

यस घाटमा क्या बाघ र पाठो पानी पिउँछ !

प्रकृति बसेर, दुइटैको दिल,

एक धागोमा सिउँछ, सिउँछ !

त्यो तर्सिन्न, म शङ्किन !

मध्यरातमा एक कोठामा

दुइटै जीवको जाग्ने निहुँ छ

तलतिर लागे यस संसारमा

आगो, आगो,

मास्तिर ज्यादा लागेदेखिन्

यशको चिसो हिउँ छ, हिउँ छ !

बीच बासो,

फ्यारफ्यार मध्यम,

रसले जिउँछ, रसले जिउँछ !
ग.

बिजुलीको तार लामो, मसिनो,

तानिएको हेर ! यहाँ छ !

तरङ्ग, लहर क्यै त्यसमा जिउँछ !

त्यसमा गौंथली रातमा रुँग्छ,

कविको मन पनि त्यस्तै उँग्छ !

स्वर्गले रोई हेरिरहेको

भिजेकी पृथिवी मनले सुँघ्छ !

दिनभर, दिनभर,

दिलले, साधन त्यस्तै हिलोमा

प्यारका एउटा महल बनाउन,

ठुँग्छ, ठुँग्छ !

सूनसानमा निशिको, सुत्दा

सारा संसार, जागी, जागी,

कल्पनाको आँखा उँग्छ !
घ.

सुहृद्मधु छन्, कविता, पोथी,

सँगकी ज्योति !

यस जगत्मा खँदिलो बासो

निम्ति, उनको ‘चिउँ’ छ ! ‘पिउँ’ छ !

मधुमास बिताउन नेपाल छान्यौं,

विवाहपछाडि,

स्वस्थ र अग्लो ठाउँ जुन छ ।

गौंथली र देवकोटाको

अध्यात्म मितेरी चुपचाप रुन्छ !

सृष्टिको हाम्रो पीडा देखी,

करुणादृग झैं तारामय नभ,

करयाइँबाट झ्यालमा चिहाई,

एक तारमा गुड्छ गुड्छ !

गौंथली र देवकोटाको

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !
ङ.

वसन्त पछाडि लागी आयौं !

स्वपनाको फुल बिपना हुन्छ !

गौरी–शङ्कर गाना गायौं —

प्रकृति पुरुषको जुहारी परस्पर,

गाना जुन छ !

त्यो चुच्चाको, यस रसनाको,

गाउँदो रचना हाम्रो घर हो !

युगका बच्चा आँखा उघार्लान्,

हेर्दै पर हो !

दिनभर, दिनभर,

जगत्ले कुल्ची हिंड्ने हिलोमा,

हाम्रो नजर छ

त्यही हो हाम्रो घरको साधन !

यस्तो ईँट र यस्तो माटो, नेपालभर छ !

पृथिवीभर छ !

दिनभर, दिनभर, फ्यारफ्यार, भुर्भुर,

माटोको गन्ध नाकले सुँघ्छ !

स्वर्ग रोई, गीला, बनेका हिला चुचाले

उचाल्न खोजी ठुँग्छ, ठुँग्छ

गौंथली र देवकोटाको

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !
च.

बच्चा काढी यस गुँडमा जब

तिनको पखेटा उम्रन्छ !

वनमा लगीकन तिनलाई उडाउन,

हाम्रो मीठो मनसूब छ !

त्यसपछि प्यारा, प्यारी हामी

कविकविताको गौंथली जोडी

उड्छ, उड्छ !

सागर–किनार पुग्छौं, फ्यारफ्यार

एक बार फर्की,

आँसुले हेर्न,

मानिसहरुको जङ्गल जुन छ !

डुब्छौं, दम्पति सागरमा तब,

सुखमा हाम्रो आत्मा बुड्छ !

प्रसव–वेदनाको यो सदनको

पीडा उड्छ !

गौंथली र देवकोटाको,

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !

ज्यापु – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

छाती चिरीकन पृथिवीको

 दूधचुस्छन् मानिस,

दुहुने मै हुँ ।

धूप झरीमा आत्मा परिशुद्ध

बर्ख यी तनी बीस

नहुँदो भौँ हुँ !

श्रृङ्गार हिलो, नङ्गा फिलो,

आँखा चमचम,

आदिम खनुवा,

शरीर शिला र कलेजा गिलो

चिथरा सिमसिम,

एकलो मनुवा ।

धान धापमा रीप छ टापू,

कुहिँदो छाना,

पत्थर सिरान,

तीन पुस्तातक बन्धक आपूm

पितृ नाना,

बन्धक चिहान ।

सम्पत् पित्तलको यो थाली,

हाँडी काली,

गोल्पू घैँटो,

धुजारु दौरा झिलमिल जाली,

चिथ्रे डाली,

गोबर गुँइठो

साथी भन्नु कानो कुक्कुर,

लुते घाँटी,

उपियाँदार ।

मालिक भन्दछ कुइँकुइँ थुरथुर,

भुक्तछ छ राति,

धन–रखबार ।

विवाह स्वपना सरि झैँ पर भो,

वायुको बीज,

टिप्ला काक,

पृथिवी फलाएँ, अरुको घर गो,

बलि हो एक चीज,

ईश्वर अवाक् !

कविता – गोलि हो – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा  Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


गोली हो यो गोली हो,
काननेर गाउँछ सुइँय ! रणको बोली हो
आजको यो निम्ता भाइ !
बल्दो भोलि हो !

चण्डीको यो गिडगिडी, रुद्रको यो तान
ध्वनिले डाक्छ ध्वनिको ढेर, मुग्ध आज प्राण !
जीतहारको छ आज द्धन्द्ध नृत्य, द्धन्द्ध नृत्य,
हेर ! हेर !
लाल आज उग्र लाग,
सम छ बलिदान !
प्रलय डमरु बज्छ डिमडिम,
खुल्छ रुद्रधाम !
गोलीसाथ बोल्छ गोली,
‘के छ भोलि हो ?’
आउँदा युगको गान हो यो,
राग होली हो !

भेटे यसले देउता पार्छ, छलिए दिन्छ राज !
यसले जिउन, अमृत पिउन, लाउन देवताज !
काननेर गाउँछ सुइँय !
आत्मा नै उडाउँछ हुइयँ !
पुरुखाहरुको माझ !
छातीले धकेले स्वर्ग
पीठले पिछोले नर्क,
केवल मुटुको जाँच !
भूचरी या नभचरी, दुईमा एक आज !
जो अमूल्य मिल्छ भाइ ! ज्यान मारेनी हो !

छायाबाट तर्सिएका, मायाबाट पर्सिएका
खुम्चिए, डरे !
कालले घिसार्छ बोको, कालले घिसार्छ बोको,
फेरि त्यो भरे !
शहीदलाई खोज के छ ? वीरलाई मोज के छ ?
बोक्रो यो झरे ?
गुदी देखाउँला नेपालीको, गुदी देखाउँला नेपालीको,
मातृदूध रे !
कालसाहू ऋण तिरेर प्वाँखजस्तो हलुका बन्दा घट्छ के भरे ?
एक लहर चिडिया उड्लान्, प्रातः बोली हो !
मानवको यो स्वर्गतर्फ एक टोली हो !

सबको भाइ, मेरो भाइ,
सबकी बहिनी, मेरी बहिनी,
सबको घर हो मेरो घर !
यत्ति राखौं मनमा सबले,
एक्लिँदैनौ केको डर
गै बसौँला सबका छानामनि रे एक जहाज बनी,
पूजाकोठा भर !
बादलको त्यो ढोकाभित्र हेर ! घाम छ, घाम छ, घाम छ,
शङ्का छैन, डर !
स्वप्नमा घुसौँला हामी, यादमा बोलौँला हामी,
नेपालीको कान छ ! जान्छ
वाचाल हाम्रो स्वर !
माटी चोली फ्याँकी लाउनु सुनकी चोली हो !

लहडदास, कीर्तिप्यास
सर्पले हान्या होइन यो त !
तार तान्या होइन यो त !
यो त देखाएको नर !
यो त रेटिएकाहरुको आत्मा बिउँझ्या, आत्मा जाग्या,
विधिको अचूक सर !
बीउ फुटेको, मृत् टुटेको
उबजनी अमर !
मूर्छाबाट बिउँती चल्नेहरुको बोली हो !

दालभात दालभात गाँसबास !
नेपालीको नाङ्गो जीउमा केवल एक कपास !
मानव–हक औ मानव–आस !
यही कदम हो, यही कदम हो, यही कदम हो,
भोकको दम हो,
प्यासको वेग हो !
मानवताको द्धार घचघच, एक ढयाङ्ग, एक ढम्म हो !
बोल्छ प्राण–नलीको भेरी,
‘कुइरो नाश ! कुइरो नाश !’ एक नयाँ प्रकाश !
वेदनाको ज्वाला मुख हो, न्याय बोली हो !

आँखाको यो दोष होला
अन्धतासँग रोष रोला
बम्किएको होश होला
दीर्घ नींदको बलि !
हिउँमा पाइला, झारमा पाइला, तीरमा पाइला !
नाङ्गा हड्डी क्रूर भाइ ला !
यो युवकको अञ्जुली !
जो जिएथे, जो मरेनन्, रातमा बोली हो !

क्याँग ती बूटले खान्थी
काँढा झाँग ती, बालू ढयाँग ती !
हाइ लडे, मर्काई आँग ली !
तिनको लाल छाप हेर !
फेर्छ पृथ्वी भोलि हो !
व्यर्थ हुन्न ! चल अगाडि !
बाढी, बाढी !
एक रोज होला फेरि नेपालीको यो आकाश
छयाँगछयाँगती !
युगले फेर्ला चोली हो !
कदम कदम हो, क्रान्ति, क्रान्ति
राष्ट्र शान्ति ! राष्ट्र शान्ति !
यी किरण फुटेर मेट्छन् भूतभ्रान्ति भूतभ्रान्ति !
फेर्ने चोली हो !

तारालाई बाटो लाउने, दिल उदाउने
न्यायशील !
छौ कि भूमा ? छौ भुवनमा ? छौ कि स्वरमा ?
लेऊ यो अपिल !
हकको शिशा छिन्नेमाथि !
मानवलाई किन्नेमाथि
हेर आँशु–झील !
आमा भोकी, बाटो रोकी, कोही हिँडयो कि !
सुन्निएका डील ?
ती रुलाउने, ती गिज्याउने, ती भिजाउने
लाई गिद्ध–चील !
आज तय होस्, आज तय होस्, आज तय होस्,
हकको टोली हो !

पाठो छिर्केको बिहान छ !
यो रगतले रात जान्छ !
कुम्भकर्ण माटो खान्छ !
रावण जा !
जिन्दगी !
तेल ढली, औ तेल जली !
बन्दछन् दीपावली !
सारा शिखर देशका जल्छन् भोलि हो !

सनसनी आनन्द कसको ?
वीररसको !
ज्यानको दाता उही,
ज्यान उसको
भेडा मर्छ घाँसमाथि, जिन्दगी नै रोग उसको !
अब नृसिंह गर्जिदो छ, खम्बा फोरी दीर्घ युगको,
दैत्य झस्क्यो ! दैत्य झस्क्यो
साध नरको चोली हो !

आयो मजा क्यै ? वीरहरु हो !
काल कुश्ती ?
भोलि क्या कहानी भन्लान्
हरिया बस्ती !
गोली हो यो !
दासदलको अन्त्य बोली !
अन्त्य बोली हो !
एकलौटी शक्ति रुन्छे, लोहा बिन्दु धोली हो !

भीम भाइ हो ! भीम भाइ हो ! भीम भाइ हो !
दाह्रा फर्रे !
काँधले धकेल्छौं पर्वत,
यो उखाड्छौं, यो उकेल्छौं
ढुङ्गा पर्रे !
दाना, दाना, पुरुखा झिल्के, पुरुखा झिल्के
जनको राज ! जनको राज !
या त भोलि या त आज !
पन्छी हो ! पन्छी हो !
हुर्रे ! हुर्रे !
आयो आज अन्तरात्मा दुष्टताको पोली हो !

बढ अगाडि, बढ अगाडि, बढ अगाडि !
निराश ताडी, आश छाडी,
बाढी ! बाढी !
काँढा गिज्याई, कुल्ची झाडी,
मानवको यो झन्डा पछाडि !
एक वीर, एक बज्र, चट्क बोली हो !

के दधीचि केही बुझ्यौ त ?
हड्डी चट्की
बाजलाई चोक्टा दिनुको
के त आज शौक भड्की ?
थर्र संसार पार्नु के यो
हाम्रो थोरै शान हो ?
मानिस पड्की, वायु रड्की, पृथ्वी गड्की,
वज्रको यो गान हो !
भोलि नेपाल आँखा मिच्ला
बिउँझी आँखा खोली हो !

गाउँछ गोली गोली जो !
स्वागतको बोली हो !
क्यै न बोले बाह्रमासे
फुल नित्य भोलि हो !
बोल्न पाए ‘जनतन्त्र’
धूवाँ फाट्दा खार छाड्दा
रुद्ध कण्ठ खोली हो !
गोली हो यो गोली हो !
तिनका मर्लान्,
असिना पर्लान्, पग्ली झर्लान् !
हाम्रा चाहिं जुगजुगलाई
गाइरहलान् होली हो !

कविता – पापको गुनासो – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


क.
‘पाप’ हो है नाम मेरो !
पुरुष बाबा, प्रकेति आमा !
देश नरनारीको घेरो !
मासु मन्दिर, बास खास !
मज्जा खोपी !
मन, चमन !
पन्छी, पशुको छुन्न जङ्गल !
मानवता सिमाना मेरो !
त्यसको इतिहास सेरोफेरो !

ख.
नित्य वाञ्छित !
नित्य निन्दित ! नित्य लाञ्छित !
कम्र्म मेरो !
अधिकांश दिलको ओट पाई,
‘मीठो’ भनाई,
नाउँ एउटा खोट मेरो !
जाँच सब दुनियाँको अन्तर !
राज मेरो !
दिनको उज्यालोले लुकाउँछ,
ताज मेरो !
ओठ झूठाको थकाई
आज मेरो !
‘पाप’ हो नाउँ अभागी !
साथी ! मेरो !

ग.
एकान्तमा पक्री मलाई
भन्न आउँछौ, “आ न साथी !
डुल्न जाऊँ आज राति !”
भोलि बिहान दुनियाँ सामु
गर्दछौ गाली नजाती !
नीचता हो पापभन्दा नीच साथी !
इन्कार गरिदिऊँ साथ चल्न,
लौ त दुनियाँ बाँचोस् आधी !
नेता बाँचून् ! जेता बाँचून् !
साधु बाँचून् !
अपार सहन हो धम्र्म मेरो !
सच्चा साधु कसले हे¥यो ?
गर्दैनन् पूजा रे दिनमा !
‘पाप’ हो प्रख्याति मेरो !

घ.
धम्र्मको गादी चढायौ,
बस्दिएँ !
मम्र्म शठका ठुँग् भनेथ्यो,
डस्दिएँ !
रौंचिरा पण्डितहरुकन
नश दिएँ !
‘सूक्ष्म रुपले !’ जो भनेथ्यौ
रस लिएँ !
बेहोशमा बखर छ दुनियाँ !
खुश रहें !
‘सुष्टिमा बस्, रँगा !’ भनेथ्यौ !
रँगिदिएँ ।
ईश्वर ! मेरो पाप के हो ?
श्राप के यो ?
निन्दा सधैंको ?
ठस्किएँ !

ङ.
मासुको गुलाफ–बागमा
मनु महाराज शैर गर्छन्,
लेख्छन् ढेरी !
परामर्शदाता मैं थिए तब !
मेरो निन्दा आज फेरि ?
गोल अनुभवलाई चिर्दै
धम्र्म, पापै फ्याक पारे !
छाया, उज्याला सृष्टि हो त,
छाया हुनाले के बिगारेँ ?
मेरा निन्दाले बनून् सब !
हे महाजन ! आशीर्वाद
लेऊ घनेरो !
ज्ञान भन्नु, केवल चिन्नु
रुप मेरो !

च.
विधिको रथको बायाँ पाङ्ग्रो !
काम मेरो निन्दा गर्छ
जगत् ग्वाङ्ग्रो !
मै विना अवतार हुन्नन् !
बादल हुन्नन् !
वज्रले भूलाई छुन्नन् !
मै विना, ईश्वर नउठ्छन्,
नित्य सुत्छन् !
उराठलाग्दो हुन्छ दुनियाँ,
रङ्गविनाको बोधो धैरो !
इन्द्रेनीझैं महिमा मेरो कसले हे¥यो ?
पाप, निन्दित अभिधा मेरो !

छ.
दुनियाँ खिचडी खान्छ भाई !
मरे मशीहा चिन्नलाई !

ज.
के उज्यालो मात्र सुन्दर ?
जो अँध्याराले जिलाउँछ ?
सृष्टिमा आत्माले, हेर !
माटोको पोशाक लाउँछ !
कामको हुँ दिव्य छोरो !
घृणित केवल नाम मेरो !

झ.
कामलाई पाप भन्छौ ?
पापका छौ पुत्र सारा
पापविनु यो चल्ला जगतेका
अविरल धारा ?

ञ.
काम जल्दा, शिव, उमाका,
पाचुके भै गो ?
लीला गै गो ?
सन्यास लिए पनि
शठ थिए शिव ?
पुत्र भै गो !
शम्भुलाई पार्वतीले के खिंचिनन् ?
नत्र संसार कसरी सर्छ ?
त्रिकोण यसमा हिल्नैपर्छ !
त्रिशूल यसमा हिल्नैपर्छ !
इन्दिय्र का म्खु पार्छन् बन्द ?
पशुपालक ती मालिकले ?
पापधर्म–बुना छन् प्रकृति !
चिन्छन् मलाई हाय ! कति !

ट.
प्रलयहरुले माया खाए !
सृष्टिहरुले जगाए !
माटोभित्र आत्मा डुलेर,
पाप र धम्र्म छुट्टयाए !
तर दुनियाँमा लटा बढाई
कतिले गाँजा उडाए !

ठ.
पछुताउले छुँदै धरम छ !
आगो निभेर मलम छु !
विरोध दुईले बन्दछ विश्व
समान–अन्तर रेखा मिल्छन् !
तृतीय तत्व, शाम्यको विन्दु,
पुग्दा, सारा पाप र धम्र्म,
एकतामा आई, गल्छन्
घृणित अस्तित्व खै तब मेरो !
कसले हेरयो ?
‘पाप’ अभागी नाउँ हो मेरो !

ड.
धम्र्म बताउँछन् सजिलो गल्ली
विशाल बन के बाटो होइन ?
काँढा, खाडी बीचमा पर्नु
पनि के अनुभव राम्रो हुँदैन ?
बाटा खुला छन्, बाटा अनन्त !
कुन ईश्वरले लाउँछ बार ?
विश्वविद्यालय छ विशाल,
विषय अपार !
निषेधहरु हुन् कृत्रिम बार !
अध्ययन नै कसरी हेय ?
आफु नछकिनु तिम्रो श्रेय !
बलाइरहेछन् तर अन्धाले
मेरो झूठो आकार !

ढ. ईश्वर कहिल्यै बोल्दैनन्
यस्तो गर्नु ! उस्तो नगर्नु !
तिम्रा दिलमा सिवाय !
अनुभवविनाको धम्र्म हुँदैन
अनुभवविनाका पाप !
पछुताउविनाको माप !

ण.
हामी अरुका मानव इशारा
—हरुले मिरमिर केही देख्छौँ !

त.
राजाले तर ऐन तोड्नु
भन्दैन !
मानिस आफैं आफ्नो पुलिस हो,
आपूm आफ्नै न्यायाधीश !
आफु आफ्नो अभियुक्त !

थ.
मानिस भित्र आफु पुगे, यदि
मैनै छैन,
वार फुके !
सम्बन्ध लुके !
जवाफदेही सारा चुके !

द.
आँखा खोल्नु धम्र्म भए यदि,
चिम्लनु पनि ता होला मोज !
तर त्यो कस्तो ?
भोलि बताउला आफ्नो खोज !

ध.
ज्ञान भनेको चिन्दै बढ्नु, चिन्दै बढ्नु,
आफु र अरुको तादात्म्य,
अथवा अन्तर,
कम्र्महरुको पथमा अनन्त !
विश्व हो एउटा वृक्ष विशाल !

न.
रुखका हामी पाप भई,
रुख लडाए पाप !
रुख अडाए धम्र्म !
त्यसका जरामा जो गर्छौ काम,
रसको नाम !
हाम्रो त्यही हो परमै धाम !
ज्ञान सुनाएँ अलिकति हेर !
पाप अभागी नाउँ छ मेरो !

प.
केवल उज्यालो चिनाउने छाया
निन्दा मेरो तर क्या हेर !
दायाँ, बायाँ !
मूर्ख देख्छु जनको घेरो !
‘पाप’ अभागी नाउँ हो मेरो !

कविता – प्रार्थना कि निशी – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


क.

पलक निमीलित आज निशि,
प्रार्थना छन् सलिलदृशी !

ख.

दुइटा उडुकण ढुल्कन्छन्
बादलपरेला छिचली !

ग.

निश्चल, निस्पन्द !
श्वासबन्द !

घ.

क्षणकन पार्छिन् अनन्त–दर्पण !
अर्पण !

ङ.

निभिरहेछ संसार उनको !
उडिरहेछ नीरव,
दुइटा पखेटा क्रन्दनको !

च.

बज्दछ अश्रुतबीच मसिनो
मनको तार !
अन्तर–श्वसनकनको परी प्रहार !
“ए ! सुन्दर !
एक किरण !
अमृत मुहार ! ……….”

छ.

जीवन घडीजस्तो छ !
व्यष्टि, समष्टि !
घडीका सूईका दुई हात
जोर्छिन् शिरमा, रात !
आँखा मुदी,
माग्छिन् प्रभात !

कविता – किसानको रहर – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

सानो छ खेत, सानो छ बारी, सानै छ जहान 

नगरी काम, पुग्दैन खान, साँझ र बिहान ।।

 बिहानपख झुल्किन्छ घाम देउराली पाखामा 

असारे गीत घन्किन्छ अनि सुरिलो भाकामा ।। 

काँधको शोभा हलो र जुवा हातमा कोदाली 

जीवन धान्न गर्नु नै पर्ने उकाली ओराली ।।

 छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला 

बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला ।।

भनेर सानी पटुकी रातो बाँधेर झरेकी

धमिलो खोला बाढीले होला कसरी तरेकी !

 गालामा साना पसिना दाना मोतीझैँ खुलेकी

घाम र पानी भोक र तिर्खा कसरी भुलेकी ।  

सुसेली हाली बयेली खेल्छ बतास रातमा

जूनले पोख्छ शीतका थोपा धानका पातमा ।।

 सुनौला बाला झुलेर होला भुइँलाई छोएको

फलेको हाँगो कहिले छ र ननुही रहेको ?  

हिमाल हाँस्छ मिलाई सेता दाँतका लहर

किसान बनी जहान पाल्ने यो मेरो रहर ।।

कविता – जित्नु छ साथि जिलाउनु छ साथि

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


क.
भूतकालका भूलहरु छन् !
शूलहरु छन् !
क्षेत्र खराब छ ! कष्टहरुको घुइँचो छ !
स्थितिमा थिचो र मिचो छ !
छाती ठोक ! तर,
दम रोक !
‘जित्नु छ’ यत्ति घोक !
तिम्रा मुखमा बादल लागे
हाँस्ला कसरी फेरि लोक ?
दिल रोएको अरुले सुन्लान्
ताल्चा मार ! नउघार !
आँशु पिईकन, मुस्की गर्नु छ ! यत्ति विचार ! यत्ति विचार !

ख.
मरे शरापी कैयन् पुस्ता,
झार पहेँला जस्ता,
यी शोषक, यी बाधक, वेधक,
सशस्त्र राकस रुखलाई !
जसको छाया चिसो, कालो,
जल्ले छेके उज्यालो !
कसले गन्ला यी अतिभक्षक
—हरुले दिएको दुःखलाई !
बूढा, पुराना कीटहरुका घर !
जर्जर !
मकाइरहेछन् भरखर ! तर, तर,
गहिरो, गहिरा जरा छ,
विस्तृत, विस्तृत,
शोषिरहेछ भूमि उर्वर !
शकिन्न भन्ने निराश नधार !
माली ! जमीन सुधार !
उत्तम बोट उमार !

ग.
धेरै मर्छन्, थोरै बाँच्छन् !
ठूलो माछा न्यायाधीश छ,
थोत्रो घरका बलिया खम्बालाई लान त !
तिम्रो, मेरो यसमा रिस छ !
घूस खाई क्रान्ति मरी सब !
पूँजी पिस्छ !
हाम्रो जीवन दिनदिन दुःखको
चक्की घिस्छ !
यो जिउनुमा ढीलो विष छ !
सुधन्न भन्ने कति मोटाए,
वन–शूकर !
सुध्रन्छ भनीकन दुब्ला बन्दा,
भोका हामी,
लड्दा हामी
खाइरहेछौं ठोकर ठोकर !
हामी भू–सर !
यो त्यही दुनियाँ हो हे साथी !
जल्लाई भन्दछन् अरु ती अन्धा,
सुन्दर, सुन्दर !

घ.
खडबड, खडबड, गडबड, सडकमा
कानो ड्राइवर !
घजघच थर्थर, जर्जर मोटर !
दम खुस्केको ढीलो पाङ्ग्रो !
मिचिने गरीब !
यही हो हाम्रो नसीब !

ङ.
अधमराको यस नगरीमा
ह्वाँह्वाँ छ !
दुनियाँका सब पापी जन्मी,
तरिरहेछन् वैतरणी
मिठयाइरहेछन् मुख तर कोही
तिनको स्वर्ग यहाँ छ

च.
जादूगरको हातले फार्नु छ,
यो कुइरो !
लम्पा एउटा घोटुँला !
निस्कून् डकम्र्मी धुइरो !

छ.
चढाऊ निरन्तर ! चढाऊ निरन्तर !
पसिना छ !
हिउँ पनि झर्छ ! असिना छ !
सारा क्षण तर शहीद बनाऊँ !
विज्ञापन पो कमिना छ !
पलपल मृत्यु मीठो हुन्छ !
विजयाभ्यास जहाँ छ !

ज.
मानवजति ! मानजातिमा !
हाउ ! नओर्लोस् !
उक्लोस् माथि !
दिनराति !
हामी मर्नु छ ! उसको जिउनु
कति जाती !

झ.
मध्यरातमा पुतली, पुतली,
बत्तीवरिपरि नाची, नाची,
मृत्यु डरायो, साथी ! धरामा
तिनका जलेका पखेटा साँची
सभ्यता भै यस्ती धनी रे !
निराश क्षणमा मन मुटुलाई !
“मृत्यु अमृत हो ! चल् लाछी !”

ञ.
हो, हो ! सत्यले कदर नपायो !
मिथ्या भायो,
थितिले विष नै फायो !
सत्ययुगमा पनि सङ्घर्ष थियो,
त्यही डाक्टरले,
औषधिपत्र लेखायो !

ट.
बाङ्गा, टेढा हर छन् हाम्रा !
हावा, पानी, किरण कमी !
ठुला नहुन् तर पूmल छन् हाम्रा !
स्वदेश–सुगन्ध ! सुँघन गमी !
जिउँदा, ताजा, बीज छन् राम्रा !
उम्रे केही, माटो फाटी !
फस्टिरहला पूmलजाति !

ठ.
मृत्यु भनेको सानो निद्रा,
एक थकाइ !
हामी मुक्ति चाहन्नौं रे !
बिउँझी आउँला ! बिउँझी आउँला !
नधकाई !

ड.
चट्टान–चिरा, पर्वतढलका, हामी जलका,
हूल हूँ बलका !
हाम्रा धावन–सङ्गीतहरुले, पगला पगला
युग, युगमा हे साथी !
मचाइरहलान् दिव्य तहलका !

ढ.
विश्वरथका हामी तनुवा !
लड्दा, बढ्दा !
छुट्दा, भरिँदा !
अमर, अनि, श्रमी,
मनुवा !

ण.
परिस्थिति यो गरीब हुनाले हामी धनी !
स्वर्ग बनेको छँदै छ गरीब ती देउताहरुकन !
साहाराका माली हामी !
हाम्रो बनाउनु यो तल्लो
महामरु रे अवनी !

त.
शून्यलाई हाँक्नु छ आज !
जङ्गली सब हाँस्नेछन्, तर
हामीलाई केको लाज ?
भनिदेऊ हामी ईश्वर हुँ !
कल्पी, शिल्पी, गरिरहेका हात,
अगोचर, अज्ञात !
व्यापक विराट् !
कुइरा उपर तर हेर उडेका
सफेद चराहरु, हाँसी खिल्ल !
किनकि, फिलिङ्गो स्वर्गको टिप्न
ती उड्दा छन्—
शुन्यमा ती किन उड्दा छन् ?
दुनिया जिल्ल !

कविता – शंदेश्वर पर्ब

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


तीते पाती बटुलन जाती,
माकुरजाली ल्याउन काती,
डाकन भ्याक्ते कोरस ताँती,
धापहरुको बालन बाती ।
छेपाराका रङ्गहरु ल्याओ !
चीलहरुका पङ्खा चलायो !
गन्धे झारका बालन धूप,
वेदी भरभर गोबर लेप,
ढयावर, ढयाङ्ग्रो टिनको ठटाओ !
दुनियाँ सारा पूजन आयो !
शण्डेश्वरको पर्व छ आज,
यस युगदिलमा उनको राज ।
टाउको उनको वज्र चटान,
मस्तिष्क अणु, अणु जल्दो मुहान ।
शास्त्रालङ्कृत चण्ड मुशण्ड,
हनुवा, हाँका उनको मुण्ड,
पुच्छर बेर्दछ भूतले फन्को,
झटार्छ जगत् यदि माखा झन्क्यो,
तोपहरुको ढ्वाँढ्वाँकार
उनकै गुँज्दो गुफा ओडार
कालो ध्वजा छ जूरो उँचा,
आज छ गर्नु उनको पूजा,
फलामहरुको मसल छ उनको,
मूर्ति बनाऔँ तर सब सुनको ।
रुपियाँको एक मन्दिर ढालौँ,
नोटहरुका लहरा हालौँ,
विज्ञापनका कागज डालौँ,
रङ्ग चडकारा सारा उज्यालौँ ।
बन्दूकहरुको बनाऔँ बार ।
बुट्टा सिंगारौँ नव तरबार,
तोपहरुका मञ्च उचालौँ,
युरेनियमका ज्वाला ज्वालौँ,
हो विजयले देऔँ सलाम !
रणबिकुलले घोषी नाम,
गोलीहरुका पूmल बरषाऔँ
लोहित झन्डा फहरन जाऔँ
गन्धक धूवाँ छाना छाऔँ,
कोलाहलका स्तुतिहरु गाऔँ !
शान्तिसुरक्षा बम् पडकाऔँ !
पृथिवी काँप्ने पर्व मचाऔँ !
मध्यपूर्वका तेल जलाऔँ !
द्धीप विविधका फलपूmल ल्याऔँ !
आजादीको एफिजी जलाऔँ !
लामखुट्टेका कोरस गाऔँ !
गरम पसीना जल ली चढाऔँ !
सभ्यताको अन्त्येष्टि मनाऔँ !
अन्नहरु सब होमौँ ढेर,
‘तन्त्र मुनाफा’ अक्षर दे’र ।
पसले संस्कृति जगमा फिँजाऔँ,
शण्डेश्वरको पर्व मनाऔँ !

कविता – दुइ प्रवृति

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


छिः छिः जन्तु !
घीनलाग्दो तँ !
मैलो, रोगाहा, मगन्ता !
चिथ्रो कन्था !
भुस्याहा ! शण्ठ !
सिँगान कटकट, छाला चटचट
धूलो लटपट !
नाली रट् !
किंकड ! शठ ! जा !
हावा गह्नायो मेरो वरिपरि !
दूर जा ! हट् !
नभए खान,
ढुङ्गा चपा न !
या नालीमा गईकन हाम्फाल् !
झट् !
संसार केही हलुको होला,
पैसा ? धत् !
हाइ हाइ मान्छे ! मेरो भाइ !
मेरो रगत ए ! मेरो मासु !
आ ! छातीमा एकबार टाँसूँ !
तेरो दशामा मानव आँशु !
हाय ! म तृप्त ! बेपर्वामा ?
भाइ ! तँ भोको, पिपासु ?
मेरो छानो ?
तेरो आकाश ?
मेरो प्राण ? र तेरो विश्वास ?
मेरो आँखा, तिनमा चश्मा,
तेरो प्रकृत दृग पनि भस्म ?
तैँ न आफ्नो ? अरुको वशमा ?
ओह रे संसार ?
आह ! गति यो ?
धन्य थिति यो ?
मानिसप्रति के मानिस
आफैँ मानिस छैन ?
मानिस हुँदैन ?
रात सधैँभर ?
उज्यालो छैन ?
मानव जाग्ला,
दानव हुँदैन !
सडक किनारा मानव कोही रोइरहेछ,
रोइरहेछ !
बहिरो दुनियाँ अन्धो गतिमा—
सोइरहेछ, सोइरहेछ !
विभूति–ले तर पूर्व गगन यो !
छोइरहेछ, छोइरहेछ

कविता – एक तरंग

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


एक छिनको तरङ्ग भनूँ कि ?
चाख लिनेले मार सुनूँ कि ?
किनकि ,
कानेखुशीको एक कुरो हो !
लहड चरो हो !
एक तरङ्ग !
सनकी !

ठोस जमीनमा उभ्भिरहेथेँ ।
चट् अल्प्यो !
खँदिलो सारा शून्य भएछ !
अगाध भास पो, अनिर्वचनीय,
झट् झल्क्यो !

खसिरहेथें, खसिरहेथें,
स्वार ! स्वार ! !
रिक्ततामा झारिरहेथें !
नष्टाकार !
बेपिँध शुन्यको पिँधनिर
अन्धकार !

नीलो कालो जीव तर्सियो ।
“नभवेयं !”
आत्मनाशको त्रास वर्षियो ।
एक झमटमा, सोधी,
“शुन्यो ऽहं ?”

मभित्रको क्यै खँदिलो बोल्थ्यो ।
“छु नि छु !”
एक निमेषमै यो सब अनुभव,
गुज्रयो, उहू !

अन्तिम घिरघिरको अनुभवझै
अनन्त पतन दशामा,
के के अनौठा बोली निक्ल्यो,
आफु बिलाउँदो सम्झाउँदो,
“आम्मा !”

भारद्धाज ऋषिको आत्मा,
मानो, अचम्म
अगाध भाषमा झर्दै बोल्यो,
हठ–तपले
“ब्रह्म !”

यति कुरो हो ! लाजै लाग्दो !
कस्तो ह’ कि ?
सुतिरहेको बेला खस्दा,
झस्की, शरीरमा होश क्यै पस्दा,
तपाईलाई पनि क्यै कहिल्यै,
यस्तो भयो कि ?
जी ?

कविता – सावन

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


आज सावन पावन दिवस, धूमिल, शीतल प्रातः
कलिला, नीला, सलिल–ललित अचल, सगर–स्नात
चुलीकी मोहनी, शोभा सचेत, तानेर जलको जाली
एकान्त स्वर्गमा मुस्किरहिछन्,
नरम–शरम–निठुर मोहिनी, बढाउँदी तृष्णालाई, टाली
तिमिरबाट किरणी–कदम अनिल लहर भरी
भावुक हृदय घण्टध्वनिमा पछयाउँछ विनय गरी,
निदाउँछ घुसेर अन्तस्तलमा मधुर घुन्घुन भरी,
निद्रित आत्मा जागृत गरी,
सिर्जको कुत्कुती छरी !
आज काँचको सङ्गीतमण्डल, लच्केको सगन झारी
आज धरणी–स्वर्गको बिहा बिजुली झिल्कालाई झारी
आज फूल र रेशमको दिवस विहगमालाको लुर्कन
गा रे सावन–बादल पन्छी, परम, पागल मात !
आज सावन० ।

सबेरै जागी झोपडीद्धारमा जिज्ञासु किसानी बाला ।
हेर्दछे राष्ट्रलाई चामेर डोलेको मकैले श्रमको फल
धोबिनी फुर्केर स्वर्गको धुलाई उद्धार गर्दछे गानमा
बैंशको हाँगामा बयसी सुन्छे स्वपना लिएर कानमा
चञ्चल धानका जमरा लहरे प्रथम मंसीरद्धारा
परको खेतको जलाम्मे पाटामा, रोपिने शौकले सारा
आज पृथिवी कलिली, पङ्किली, स्वपना, सङ्गीत झरझर ।
आज कविको उरमा सुन्दर कल्पवनको चाड
आज करुण सागर गर्दछ ज्यलित धराको याद
आज उपल कलकल मुखर, शिखरहरुको ताल !
आज इन्द्रधनुष दिवस स्वपन–वपन बेला
आज नील सून्य उपर बादलहरुको मेला
बाज् रे तार सदृश चिडिया स्वर्गका रङ्ग ती सात
आज सावन पावन दिवस, धूमिल, शीतल प्रात

कविता – सार्की

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा


कनिका–टीप,
सडल चम्र्ममा राख्छन् सीप,
थामन प्राण,
विष्णुमतीमुनि अनगिन जल गो
करवीर चिताले पुस्तौँ दाबी
समाज, व्यक्ति कुन हो पापी ?
मलको थुप्रो सडक किनार
ज्ञानी गुनीको चल्दछ धार
दृगमा दिल खै ?
मानवता गीत हजार !
धम्र्मपथमा प्रेम–प्रसार
कसकन मूक अपील है ?
वैज्ञानिक एक धम्र्मतन्त्रले
राख्दछ स्थिति यो च्यापी !
समाज, व्यक्ति, कुन हो पापी ?
ए रे मखमल सेज मुलायम !
आधा घण्टा देऊ त टायम,
निम्ता मान,
यो चिथराको, चोक–चराको,
त्यक्त, अजान !
उडुसहरुसँग सोध त केही,
निज मानवताको नापी !
समाज, व्यक्ति कुन हो पापी ?
श्रम बाङ्गो हर, कुप्री निरन्तर,
ढुसी मुखमा, सूज खुट्टी भर ।
दम, खाँसी ।
क्वाक्र्वार्त निशिभर, ढुङ्गा शिरभर,
किरणविना क्वै, उदरप्रति डर,
तम–वासी—
हुनु मानिसकन के हो भन्ने
अनुभव केवल च्यापी
निस्क त मानिस !
मानिस तिमीले मर्नुपथ्र्यो
शिरमा भुङ्ग्रो थापी—
समाज, व्यक्ति कुन हो पापी ?

कविता – दाल भात डुकू

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 12 Nov 1909 - 14 Sept 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
12 Nov 1909 – 14 Sept 1959


दुःखको लामो सडकमा
पीरको केही छडकमा
चल्दथे ‘टुक टुक टुकू !’
आफूजस्तै लाख हेरी
बेला-बेला
पार्न साजा ध्येयध्वनि नै मानवी डरबाट फेला
जसको आत्मा रस-घुट्को
पथमा चल्दै’टुक टुक टुकू !
‘टुक टुक टुकू!’

डाक्टरहरुले मानव-मुटुमा स्टेथोस्कोमा कान थापी
एक रोमान्टिक अर्थ लाउँथे
‘लबढब! लबढब’ बोल्छ रे त्यो
भन्ने मिथ्या खूब फिजाउँथे!
मानो लभ्को कोही ढुक्कुर, स्वप्नदलमा नीड बनाई
बोल्छ भाइ !
शिरी फरादका स्वप्न गाई!
मेडिकल विज्ञान मिथ्या भन्न कर लाग्यो मलाई!
यो रोमानी अर्थ लाई !
यथार्यावादी युगमा आज, किन म मानूँ बोल्न लाज ?
छाती छाम्द्रा, गन्द्रा, गुन्द्रा
निष्पक्षपाती भाव जम्दा
पाएँ मैले बोल्दो आर्को क्वै कुकू ।
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू!’

अन्तरात्माको महावन सकल नर-उर-विहग-गुञ्जन
सत्य स्वरमा यत्ति भन्छन्
जो विना सब अस्तगौरव
हुन्छन् केवल पुक पुक पुकू !
विश्व हृदयको स्पन्दध्वनि हो
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू !’

कोटले, भेस्टले छिपाई
दिलको गहरीमा लुकाई
बोक्रे इज्जत शान गर्छ
मुटुको ध्वनि यो भन्न पर्छ
तदापि मेरो के शरम ?
लेऊ गरम या लेऊ नरम! स्पष्टवक्ता कवि के डर्छ ?
जीवको यो प्रथम स्पन्दन
लहलहाउने सृष्टि नन्दन
सकल रसको एक नायक
भाव स्पन्दक प्यास गायक
सब कलाको प्रथम विनायक
‘ढुकढुकूको ढुकढुकूको ढुकढुकू’
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू !’

मासुसँगमा गाँसिएको,हृदयसँगमा टाँसिएको,
जीव मासी नमासिएको ।
शाश्वत ध्वनि, छातीमनि, प्रतिश्वास गनी
बोल्छ, बोल्छ, सत्ते बोल्छ, अन्नमय कोषको कुकू
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू !’

पहिलो जलमा प्रथम स्फुरणमा विष्णुको नै नाभिस्थलमा
यो डुकू दल जन्मिएको !
दाल यो हो शक्ति उनको भान्सातिर गै बदलिएको
दार्शनिक शब्द त्यसमा आई यो घरेलु वेश लिएको
भात त्यो हो जसको निम्ति अलम दुनियाँ
ढिक्किच्याउँ गर्छ सारा पथभरी चामल फलेर
रौसिएर या गलेर।
ध्यनि विचारी सहमत होलान्
अन्नमय कोषको कुकू !
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू !’

ए भलाद्मी लौ विचार!
के हो यो मिथ्याचार
शान्त क्षणमा घडीले हान्दासम्म नकली’टिक टिक टिकू’
पलङमाथि लेटी सोचे
होइन के’दाल भात डुकू !’
यो विना बज्ला बबन्डर होला, ध्वँस होला
पृथ्वी रोला
सभ्यताको के प्रथम जग? हामी बेकार के लुकूँ?
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू !’

दर्शन जो बुझ्दैन गहिरो प्याङ हो अभिमानको !
अन्धताको शानको !
बुझ्ने बुझून, यसकै निम्ति लड्छन्, मर्छन्
कार्य गर्छन्
यसको राष्ट्रिरयकरण केवल आजको हो तपस्या,
जुग-समस्या
यो नजान्ने लीडर भेडा
चल्छ त्यल्ले राष्ट-बेडा ?
हेर! एकबार आर्यघाटमा ईश्वरको या राजमाटमा !
ब्रह्मनालमा तेर्सिदामा खोजमा लाचार भै
नष्ट भू-आचार भै
बाई, बाई, पक्क पक मुख भन्छ मानिस आखिर !
‘स्वर्गका हे अधिराज हाम्रा! छैनौ चाम्रा !
करुणा गर !
पृथ्वी यो पाइएन, स्वर्गका होला भनेर
अर्कोतर्फ धाइएन
आँ! आँ! प्रभु! आँ! आँ! प्रभु !
‘दाल भात डुकू! दाल भात डुकू !’

माधव प्रसाद घिमिरे

Madhav Prasad Ghimire
da3a339c4cca6a811d79ee6bebc08659

Madhav Ghimmire is a living legend. Born in 1919, he is among the last of the older generation of poets in Nepal. His contemporaries – Bal Krishna Sama, Laxmi Prasad Devkota, and Siddhicharan Shrestha – have become historical figures in the annals of Nepalese literature; Ghimire is the only link to their past. A time in which these poets created some of the most powerful verses in Nepali literature. Today, their works are studied in school, college, and university.

Madhav Ghimire does echo the past. His eyes twinkle as he fondly remembers old times. At this point in his life, he is eight-one years old, he expresses contentment regarding his personal and professional experiences. Ghimire knows his destiny has been proven and he is pleased about it. His childhood, youth, and adulthood are now memories he reflects upon calmly. His innate love for the study of literature has made possible the growth of his poetic genius. As he recites a few lines from “Rupa Rani”, one can appreciate the rhythmic use of his words. What comes to mind is the play of sunlight on water, the breeze soft on the skin, and the sensation of lightness. Ghimire caresses words like an ardent lover; he seeks for emotional gratification in his creations and is comforted.

His childhood was spent in Lamjung District – among the hills, trees, rivers, and birds of rural Nepal and he grew up playing nearby cowsheds – the herders, cows and calves his close companions. Ghimire’s father was the second son in the family and was responsible for looking after cattle. They lived as a joint family and had enough to go by. The eldest son looked over household affairs and farming. Ghimire’s father along with the herders would stay high up in the lekh for several months in the cowshed and during winter, they would bring the cattle down to graze in the besi. Eight-year-old Ghimire would often accompany them and during his stay, loved having rice and milk amidst surroundings rich with natural resources. Sometimes when the cattle were fed salt, a customary practice in cow herding, his father would also add salt to young Ghimire’s meal.

Since he was most of the time away from home with his father, he was unable to develop close ties with his cousins. He became used to his loneliness and found solace in the natural beauty of his environment. In this way, the poet’s relationship with nature became a bond he feels as strongly about today. “It has been years since I last visited my village. I know the cattle are no longer taken up to the same area for grazing, but I desire to visit old haunts. Most probably I won’t recognize anyone in the village, but I feel the same about the place. I can feel the river flowing, the small trees growing; they must be big trees by now, and the heat of the sun on the riverbank’s stones. About this time, mid-April, kafuls and aisalus fruit would be ripening and bird songs would burst from the trees.

Ghimire’s mother died when he was about one and half year old, he tries to remember her but the memories are old. What he does acknowledge is the longing he had for her – to be held in her warm embrace and experience her compassion. “I coveted the way my jetho buba and jetho muwa (his father’s elder brother and sister-in-law) showered their affection on their son, Mohan Lal, my cousin who is about three to four months older than me. I also wanted to hear the sound of my mother’s voice calling my name. I wanted her to protect me like a hen with her chicks. I searched for the same kind of privilege I felt my cousin received from his parents. My jetho muwa cared for me, but I couldn’t help feeling insecure knowing she was not my mother. I think this is my childhood’s only greatest loss.

“Sometimes I thought my jetho buba and jetho muwa were indifferent to me. I was under the impression that my jetho buba wanted his son to do better in life – study hard and get an education. My grandmother adored me, but I think she felt uncomfortable to openly display affection on me. Maybe she thought it would displease her eldest son and jetho buhari.

“My father was always happy to see me after his sojourns in the lekh. He loved pampering me. I feel however, no matter how much a father loves his children, I think a mother’s love is irreplaceable. I desired to call my jetho muwa or grandmother ‘mother’ and whenever my father was around and heard me call them, he would come towards me, lift me up, and carry me. My father was sensitive about my need for my mother. I think he understood how much I wanted her.

“My father enjoyed singing. He had a good voice and his listeners would become enraptured. Especially when he recited slokas, poetical lines, they could feel the emotion in his voice and the experience would bring tears to their eyes. I was always impressed with the way my father sang; I also wanted to sing like him. Maybe unconsciously his singing and the dancing that went on in my village developed in me a desire to do something creative and beautiful. Later on, I wrote many lyrics besides poems.”

Proper educational opportunities were lacking in Ghimire’s village during his childhood. Someone who could set tithis, auspicious dates, for events like “marriages”, “Ekadasi” or “Osi” or someone who could do basic letter writing, reading and arithmetic was considered educated. “I used to sit on the pidi, outside our house and write Ka, Kha, Ga, Gha (Nepali alphabets)… on the ground with a bamboo stick. I remember a jogi, holyman, used to live on our farmland. He taught us English alphabets from an old grammar book he had; text books were non-existent then. I found studying alphabets through illustrations enjoyable.

“My father wanted me to receive educational opportunities jetho buba wished for his son. He knew unless he made the effort, his elder brother would show no interest in me. So he thought it over and decided to send me, I think when I was about twelve years old, to a jotishi, astrologer; astrology played an important role in our family and village life. This was probably the beginning of my formal education.

“Afterwards, a relative suggested to my father to send me to a school when I was fourteen or fifteen years old. It was called Bhasa Patshala, Language School, and was situated five kosh, about one or two hours walk away from our village. The guru, teacher was a Sanskrit pandit, scholar and was looking for pupils who wished to learn Sanskrit. Since our relative knew I had studied astrology and could read and write, he thought my educational base would help me study without problems. He was right because I enjoyed myself and did well.

“Depending on the season, the number of students in our class would vary. Sometimes there would be 15 to 20 of us and at other times, just about two to four students. During winter, the number of students would increase to 40 because there would be less much farm work. On the whole, I think this unrestricted kind of education suited me. Since I was attentive and listened carefully to what our teacher said, I was given a lot of attention by him when there were few students. Once I received the Ramayan as a prize. I read it, I also read the Mahabharat, and from there I selected poems of Lekhnath Poudyal. The difference I found between the religious books and Lekhnath’s poetry was the writing confidence I gained with the latter. I was able to approach Lekhnath’s work without being overwhelmed with the religious, historical or cultural context of the Ramayan and Mahabharat. Lekhnath provided me an example of how a contemporary person could create literature without feeling inhibited by his ordinariness (human weaknesses).

“I tried to create poetry and showed it to my teacher. I wasn’t sure what I had to write; the only thing I remember was I wanted to write. He liked my poems and encouraged me to continue. I sent one to the Gorkhapatra, a weekly at that time, now a national daily and it got published. I was amazed. Someone told me I would most probably become a poet. I was further amazed. To people it seemed the word ‘poet’ connoted greatness. In my experience, they were willing to read what I wrote and accepted it as literature. I think my first inspiration came from here.

“For about three years, I remained at Bhasa Patshala. Then, one day, my teacher’s younger brother returned from Kathmandu after giving his exams at Durbar High School. He told me that in ‘Nepal’, a popular name used for Kathmandu in those days had many learned people and were considered maha (great) gurus. When I heard him describe the golden temples I became in awe of ‘Nepal’; such a place could only exist in my imagination. I suddenly felt the urge to change my present state of education as well as see the world. I also knew I had already reached my potential as a student at Bhasa Patshala. By this time, my father and jetho buwa had started living separate.

“Without telling anyone at home and with seven mohar (a mohar is 50 paisa today) in my pocket, I associated myself with a trader going to Kathmandu. On reaching the capital, I became acquainted with students of the Sanskrit Patshala situated nearby Rani Pokhari (it’s still in existence). Since I had nowhere to stay, they generously shared their lodgings with me during the initial years. I helped with their cooking and ate with them. Afterwards, I sent a letter home informing my father about my whereabouts. I think he suspected me to be in Kathmandu because, I don’t remember him becoming alarmed after my departure. Later on, from time to time, he sent me money to cover my educational and living costs.”

So began Ghimire’s student’s life in Kathmandu during which he learned to manage his cooking, cleaning, and washing chores. He comments on how things have changed today. “Nowadays, students who live in Kathmandu are provided with every kind of facility to study in. They have access to good books, libraries, educational programs, and the internet. Back in my time, my student life revolved around two things: studying and learning by rote.”

Ghimire’s advantage over former students was his writing experience. Within six months’ time, he ranked second among 150 to 200 students. He became surprised with his performance. After this, he was considered budhimani, highly intelligent. Ghimire then realized that if he failed, he would lose face. He decided to work harder. His teachers impressed with his good grades recommended him to take up literature and mathematics. Towards the end of his studies, Ghimire was able to achieve first rank in his class and passed his Madhyama level of studies.

Although his studies took much of his time, eighteen-year-old Ghimmire made the time to work on his poetry. “For five years, I continuously wrote poems and published them. Slowly, I began to build up a reputation among my teachers and classmates. One day, my friend took me to Nepali Bhasa Prakashini Samiti and introduced me to Bal Krishna Sama and Krishna Shumshere. A vacancy for a writer was available in their committee and they selected me. From 1944, I started working and writing for the samiti, committee. Two years after my arrival, Laxmi Prasad Devkota joined us.

“About this time, Devkota, Gopal Prasad Rimal, Kedar Man Byathit, Siddhicharan Shrestha and I would meet regularly at the samiti. We would share and comment on each other’s work. I think this environment was congenial for our growth as poets and writers.

“Our greatest fear with our writing was the then Rana government. We had to be careful that we did not criticize them openly because they were suspicious about what we wrote. Occasionally, the samiti published a satire or two but these were very obscure. To read we had to smuggle books for ourselves. Still, I remember I was able to read and write a lot during this period.

“I think challenges are part of every situation. Each time you want to do something, you will face difficulties; this is a natural process of life. We came through the problems in our time and today, if you look at the world, you’ll see the “competitiveness” between people – writers, poets or journalists in our context – becoming a big problem. In the old days, creating a name for yourself was easier; fewer people wrote or created.”

Ghimire’s writing career developed gradually and in 1946, he became the editor of Gorkha Patra. In 1947, he participated in a poetry competition on the national flag of Nepal. Besides winning the competition, his reputation as a good poet spread. Sharada and Udaya were other journals in which he began to publish his work. He continues: “Then my first wife Gauri passed away and I was shattered. I began writing poems on her.” His poetry collection Gauri was received very well and the journal became enormously popular with the public.

Ghimire worked for two more years at the Gorkha Sansthan. However, because of his wife’s death, he realized raising two of his children, at that time his two daughters, was becoming a difficult task. For a while, he took over the management of a school in Gausar – a small town in the besi, hilly flatlands of Lamjung. Then in 1952, he participated as a trainer in a teachers’ training program in Tahachal located in the capital. Later on, a college was established in the same area, where Ghimmire taught Nepali literature until 1957. That same year, the poet who had now become nationally established, became the member of the Royal Nepal Academy. “My involvement in the academy’s activities reinforced my commitment to Nepalese Literature. My whole environment was filled with literature and creativity and, I felt, there was nothing more I wished for.” Ghimmire became Vice Chancellor of the Royal Nepal Academy from 1979 to 1988 and Chancellor from 1988 to 1990. During his tenure, he led delegations to China, Russia, and Bangladesh. For his work, he has received the Distinguished Academy Medal, Shree Prasiddha Praval Gorkha Dakshinabahu, Bhanubhakta Award, and Tribhuwan Pragya Puraskar among others. And his literary achievements are Gauri, Malati Mangale, Himal Pari Himal Wari, and Shakuntala to name a few.

As he reflects on his life, he expresses his desire to talk about the poet and poetry. He finds it helps him to identify himself better. “People may be able to differentiate between the physical beauty of a stone and plastic bag. When they are asked to select between a flower or lalupate leaf, it becomes difficult. Both things are part of nature’s creation and are attractive. I think, here, the poet becomes indiscriminate. Here, they are able to distinguish between that subtlety and describe both things with equal poetic intensity.

“Similarly, people differ by their personalities. They respond differently to the same situation. If a person is slapped, she or he may react violently or angrily. We may regard this response in two ways: objectively and subjectively. I think the expression of poets is based on the latter. They look beyond the person’s violence or anger and, reach into the depths of her/his mind.

“For example, a lahure, Nepali soldier working for British or Indian Army, is known to his commander by his role number. When he dies in battle, news reaches his village and people think highly of his valor. His brave deed is regarded objectively. However, what are his mother’s feelings? She has been expecting him to return, maybe bring her a gift, and when she hears about her son’s death, it is not a role number but an integral part of hers that dies. She thinks she should have died instead of her son. How would you define her feelings?

“When a mother’s child cries, she feels pain. So whether it’s the mother who lost her son or the mother whose child is crying is not the issue. The emotional content both mothers convey is important. This is what comes into the poet’s poetry. Pain, anger, joy, or sorrow subjectively described is what makes poetry real.

Talking about today’s literary environment, Ghimmire is speculative. “In my time, even though we feared the Rana government, we did not let go of our commitment. We did tapashya, penitence with our poetry. Nowadays, although competition is strife, a lot of young people have the freedom to follow their interests. But how long they will want to commit themselves to writing or art – a path of mental, emotional, and physical struggle – is something else.

“Also, because of economic and technology progress, youth today have access to modern amenities. Nowadays they have computers at home. Although these changes have helped lives become better; at the same time, they have developed a more relaxed view in people regarding work – the grit and perseverance that makes creation brilliant – which I think is missing.

“The way appreciation is being given to people is disappointing as well. When you watch television, you see this person or that person being acknowledged. Whether their work is worth it or not; it doesn’t seem to signify. The publicity stunt seems to weigh much more. And in time, this kind of process will devalue the meaning of literature and art.

Ghimire rationalizes that poetry should stand up for human values. “Children are brought up learning values that later form their perceptions. Sometimes, they are learnt to believe the wrong things. Look at our caste system. It leads to a misunderstood perception of class structure that is damaging. When I was a child, I used to play with a boy from the Damai, tailoring class (Before, in Nepal, vocations were allocated according to a person’s caste). Once while I was bathing in the river, he came by in a dhunga, small boat and I playfully tried to catch him. He then splashed me with water. Everything about us was natural and spontaneous.

“I feel poets should be able to go beyond the social hierarchical boundary and give humanity vision. By using their poetical skills, they should be able to seek the truth and broaden minds.”

Ghimmire believes as poets or writers we should be able to advocate world peace, justice, humanitarian deeds, etc. We have leaders who govern the country but they try to solve problems through political or administrative means. With poets or writers, wisdom should emanate from their writings.

“Most important is the conscience of the poet – how s/he perceives things; to be able to feel for the sufferings of others is what a poet should be able to emote in words. Like in Devkota’s “Muna Madan”:

Manche thulo dilale huncha, jatale hundaina,

A generous heart makes you profound and not your family/caste.

“These are the words of a compassionate man and they make you feel deeply. “Why did Devkota feel like this? Who can understand? Why do poets feel the way they feel? Who can understand? I think being able to write good poetry is a boon for others. People have the opportunity to look through the eyes of a poet and sense the beauty, ugliness, sadness or happiness in the world. Sometimes in ugliness or hardships, poets see things differently. Here, their hearts rule over their minds.

“In the past, I wrote many poems on the Himalayas. People started to call me the ‘poet’ of the Himalayas. Then someone questioned me whether I preferred the hard life in the hills to the less difficult life in the plains. I feel, however, the richness of the mountains move me; I cannot stop it. I loved my first wife Gauri dearly. She had scars on her face from small pox. Yet it mattered little to me. When I wrote poems on her, I was writing from my heart.”

To the eight-one-year old poet, social consciousness is another strong element in poetry. His awareness regarding a catastrophe like the effects of nuclear warfare indicates his sensitivity towards the future of the world and, the reason behind his poem Ashastha. He especially feels strongly about the status of women in Nepal. For him, they represent a symbol of struggle and hardship. “I find I strengthen my poetry by writing on social issues. This does not mean that poetry that comes from the heart is less significant. I feel poetry that comes from the mind is as important; it only takes a different mode of expression. Besides, this kind of poetry requires enlightenment. It cannot come from experience alone.

“As poets or writers, we cannot expect our work to make tangible changes in society, but down the years, it should be able to give the human spirit that conscience, courage, and foresight to make those changes possible.”

कविता – नील कन्तको अवाज

1413969624_m,aha
क.
छीः छीः दूरदूर गरिएको हुँ !
सबले आँखा तरिएको हुँ !
आदिम मनुको बदमाशीले
तर पृथिवीमा बरिएको हुँ !
दिव्य शल्यको दैनिक साधनमा
स्रष्टाले दरिएको हुँ !

ख.
बेकार सराप्छौ तिमी मलाई
सुन रे मेरा शठ भाइ !
मुनिको मनको काँढा मै हुँ,
खोल्ने दोस्रो लोचनलाई !
फूल–अन्धा छन् दुनियाँ सारा
तिनले घृणा खूब गरिएको हुँ !
वीर, शहीदहरुको पथ तर,
निर्माण हवस् भनी, विरिञ्चिकरले
जीवन वनमा छरिएको हुँ !

ग.
तिमी भुलौला जब, जब मृत्यु
सत् भारा ।
तिमी हिंडौला उत्ताउलो बनी
गल्ली गन्दा अँध्यारा ।
झल्याँस्स जगाउन च्वास्स म ठुँग्दछु,
मानव प्यारा ।
फूलका कविता लेख्छन्, लेखून्,
काँढाको अझ काम छ तीखो,
अझ ठूलो अभिभारा !
गूढ तत्वले भरिएको हुँ !

घ.
स्वर्गमा छ क्या मधुशाला !
बाटुला छन् सुनका प्याला !
फूल सुगन्धी खूब उज्याला ।
एक अभावले तर त्यो झुक्छ,
झुक्छ तल !
कण्टक–विजय त्यहाँ छैनन् !
उत्पीडनको छैन परामर्श !
तडपनबीचको आत्मबल !
स्वर्ग जित्न नै छरिएको हुँ !

ङ.
तारा झकीकन, सश्रद्ध भूतिर
शवनम भेटी चढाई निशिभर,
आदृत टुप्पो भरिएको हुँ
नरले, सुरको सुन्दर पराजय
गर्न भनीकन बरिएको हुँ !
भूलशूलको तत्वले पृथिवी,
स्वर्गभन्दा रुचिर, विचित्र
पार्न कल्पना गरिएको हुँ !
छिः छिः दूरदूर गरिएको हुँ !
सबले आँखा तरिएको हुँ !

कविता – भिखारी

1413969624_m,aha
(१)
हेर भिखारी अडि अडि आयो
करुण दृष्टिले नजर उठायो ।
गाढा दुखको मौन प्रकाश ।
झिना आशा-तार बजायो
घाम उज्यालो आँगन पास ।
एक बिन्दुमा गोल खसायो
जीवनको इतिहास ।
(२)
हेर, हेर ती झुत्रा चिथरा
हाय! हे समय निष्ठुर ।
जीवनप थमा बिचार पथरा !
काँपिरहेको थुरथुर ।
झल्लर झोली बढाउँछ, बबुरा ।
करले अस्थिर, कातर ।
(३)
बर्ष-बर्षका हेर तुषारा
शिरको उपर गिरेको ।
हेर आँसुका खहरेहरूका
मुखमा खोंच परेको,
दिन-दिनको त्यो छातीमाथी
चिरा चारक्क चिरेको ।
(४)
अडि अडि धरमर स्वाँ स्वाँ गर्दै
मौन विलौना वरिपरी भर्दै
आर्तनादका हृदय फुटी,
जड लट्ठीको भरमा पर्दै
भन्दछ स्वरले छाती चिर्दै
चामल एक मुठी ।
जीवनभरको एक पुकारा
चामल एक मुठी ।
(५)
मानिससँगमा मानिसको यो
अन्तर्दिलको रोदन ।
भाईहरुसँग भिक्षाको यो
मुठी द याको याचना ।
घाम उज्यालो आँगनमा यो
एक आँध्यारो अवलोकन ।
गुलबहरूको हाँसोबिच यो
एक उन्यौँको रोदन ।
(६)
को होला यो, कसको छोरा ?
कसको बाबु गरीब ?
कुन आमाले काख लिँदामा
बल्थे दृगका दुइ दीप ?
कुन आशाले नजर खुलायो
सूर्य चाद्रको नजरसमिप?
किन मुर्झायो ? किन वौलायो ?
किन मधुरो यो जीवन्- व्दीप ?
(७)
बुद्ध देवको नजर अगाडि
यही भिखरी आएथ्यो,
मुर्ति यसैमा शब्द यिनैमा
मुटुको शूल कराएथ्यो,
महान दयाको सागर ठूलो
शब्द यिनैमा लहराएथ्यो,
भेष यसैले बलिको शेखी
पवित्र पारी निठुराएथ्यो ।
(८)
कालो बादलबाट खसेको
अन्धकारमा भित्र पसेको,
ईश्वर हो कि भिखारी ?
बोल्दछ ईश्वर हृदय घुसेका
घर, घर आँगन चारी
बोल्दछ, आर्तध्वनिमा बोल्दछ
करूणामृत दिल भारी ।
युग-युगभरको आँसुहरूको
सार अपार उतारी ।
दु:खको दिलामा ईश्वर बोल्दछ
अधर अनन्त उघारी ।
माग्दछ करूणा भाइहरूमा
आई पृथिविवारि,
माग्दछ भिक्षा ईश्वर मेरो
आँगनको एक भिखारी ?
लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

कविता – गधा बोल्छ

क.
मालिक मानिस ! ही ही हः !
ही ही ह हः ! ही ही हः !

ख.
ईश्वरसँग के मैले मागें बुद्धिको निट्ठुर खर वरदान ?
बुद्धि जो गुन्दछ, बाँड्दछ, बुन्दछ
फेल्दछ, जेल्दछ, हान्दछ, ठेल्दछ,
फेरि रोप्दछ, फेरि उखेल्दछ ?
बुद्धिको बलियो कमजोरी, तपाईंहरुको बोक्रे शान ?
प्रकृति नउत्रने ठेलमठेला ठेली निकाल्नोस् पढ्नोस् ल,
संसार धुँधला छायामा,
क, ख, ग, घ, ट, ठ, ड, !
मालिक मानिस ! ही ही हः !
घाँस बनाउन घाँसको बीउ नै नभई, तपाईको शक्ति छ !
मालिक मानिस ! ही ही हः !

ग.
बुझ्नुभयो को गर्दछ के, के पर्दापछाडि, किन कसरी ?
यसमा मालिक क्या मसरी !
बुद्धिमत्ता व्यङ्ग्य भनीकन
बुझ्दछ पशुको जगत्, हरि !
कुन कविता हो हृदयस्पर्शी, गर्दभ–अवयव–हर्ष–लहर ?
छन्द–सिहर !
घँस्याइलो यो चउर हुँदामा, न्यानो घामले उज्ज्वल प्रहर ?
अथवा तपाईको मसीको लहर ?
कृत्रिम बुट्टा कागजभर ?
कोखा कुत्कुती लाग्छ अँ !
मालिक मानिस ! ही ही हः !

घ.
काम–बुभुक्षा तत्व अगाडि चार वेदको के माने ?
जूनकीरीको पुच्छर ! झिल्को,
लोखर्केको सुपारी ।
यत्ति बुझे ता बुझियो सारा,
किन यी अडकन भकारी ?
तरङ्ग मेरा पनि छन् मालिक ! रङ्गी–बिरङ्गी भारी,
तर म बोल्दिनँ, लेख्दिनँ, पोख्दिनँ,
तपाईहरुझैं डकारी ।
हेर हेर ती क्रूर भयानक
मुण्ठमाला रे मूर्तिहरु !
जननी बालक रेट पिउँदी !
हात्तीदेवका सूँडहरु !
मेरो ईश्वर घाँस मुनाझैं दुधिलो कलिलो गुलियो छः
सर्वव्यापक कहिल्यै नमर्ने,
फेरि उम्रने बलियो छ !
तर रे तपाईको ! कछुवा, वराह, सिंह हेर ! जो मनमा छ !
उकुसमुकुस भो पेटको तह !
मालिक मानिस ! ही ही हः !
यौन–पूजामा, भू–पूजामा केही झल्केथ्यो, केही ल !
मालिक मानिस ! ही ही हः !


ज्ञानको तरुको निषिद्ध फल के काल–व्यालले चाख्न लगायो ?
बाबा आदम ! त्यसको कस्तो रस आयो ?
पृथ्वी–पतन औ भीषण श्राप ‘ खाएस् भालको पसिनाले र् ! ’
खच्चुङ ! जुृग जुग काँढा कुल्ची,
वाह ! हलीको ह, ह, ह !
जल्दा मगजले बिन बिन दाना–घोरिउ लाटो–कोसेरोझैं
हिसाब गरे सब के रैछ !
मेरो कहाँ गो ‘ माले ह ! ’ ? ईश्वर ज्यापु, मालिक म !
अन्तः करणको नाटीकुटीमा
धर्मले आफै उल्टी खस रे स्वभाव निर्मित्त निज रौरव !
ल ! ल ! ल !
ज्ञान अज्ञान कुन ठूलो हँ !
मालिक मानिस ! ही ही हः !

च.
नब्बे सालले के बतलायो, वास्तुकलाको देख्यौ धराप ?
वेदको पाले बाहुन राख्यौ, देख्यो समाजै सडेदो पाप ?
तासघरमा फू फू हावा, सड्दा, झूठा सब दावा
स्वर्ग कल्पियौ नरक बनायौ,
कमसेकम ता गर्दभ जाति बीच पृथिवीमा त छ !
अणुबम बनाई हामी बुजु्रग पशु पनि मार्ने सुर के छ ?
झूठा–शानी ए ज्याक्–ड ?
घाम र हावा कपडा हाम्रो, तिम्रो शरीरमा काँढा ल !
प्रकृतानन्दी तारस्वरमा, सच्चा कलाको मर्मज्ञ,
बोल्छु गधा म फुइँ नझिक ?
हामी गधाको बुद्धि सिक !
गिर्न उडेथ्यौ यसरी ल !
मालिक मानिस ! ही ! ही ! ह !
ही ही हः हः ! ही ही हः !

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
__1_~1

कविता – हुरीको गीत

क.
प्रलङ्कर शङ्कर–शिरको धूमिल जटाको उच्छाल,
प्रलयको छ पताका मेरो उडान, पागल उत्ताल,
मुस्कन्छु झलझल भीषण निजी शोभाले प्रसन्न नारी,
सगर सागर सोहोरी सन्कें, भँवरी परेर भारी
उग्रलाई अभिसारी,

ख.
गाउँदछु, पागल वेदना हाँसी, फोहोर हावाको बेताल !
विषमको खाडी जन्मस्थल मेरो, रोएर जन्मेथें हूँ, हूँ,
ध्वंसिनी दूत्तिका विधिको बनें, दर्दको आत्मा के कहूँ,
पखेरु नागलाई कोर्रा दी हाँक्नु विकास–आकाश–पथ,
क्रोधको दिव्य सुषमा मेरो, वेगको आत्मा नै रथ ।
रोएकी सृष्टिकी रु हूँ
नाश र निर्माण चक्रका मेरा बाफका उठ्दछन् धूलि,
नागिनी झिल्का झिल्केर ठुँग्छन् निशाका उरमा, दी शूली ।
चीत्कारी उठ्छ अँध्यारो बाक्लो, प्रलय चाख्दछ एकबार,
अन्त र आदि, शून्य र सृष्टि,
लुका र मारी खेल्दछन्, क्षण–क्षण झल्केर, निभेर संसार
नृसिंह–भ्रुकी खुम्चाझैं वाष्पिल गरादार घनकी घारी ।
जसको नाच तूफान वर्षा, त्यही हो मेरो खेलको बारी ।

ग.
शिखरसिंह गर्जन्छन् तोड्न अँधेरी युगका कारा
दिनको स्वर्णिम शहीदी च्यानमा वर्षन्छन् जल भै तारा
जराको वैरी, बढार्छु बैरी सडल दलको देश ।
सङ्क्रान्ति ज्वर हूँ प्रकृतिको जो बर्बर छु किटेर दाह्रा ।
कन्दरा–नूपुर वनकाली छमछम, भूर्भुवः स्व को ताली,
भँवरी धूलि मिल्केको सारी,
बहुलाही बनी गीत गाउँछु फाँडी सृष्टिको पाकेको बाली,
लङकामा नाचें, भारतमा नाचें, समर–प्राङ्गण मेरो ।
ध्वंसका सारा श्रृगाल गाउँछन् लप्काउँदा लागाको फेरो ।
म नीलकाली, रक्तिम जिह्वा, म चिरभोकी र प्यासी,
म चिरलाञ्छित मानवताको ज्वलनको तुमुल राशि,
भीषण सुन्दरी शिवका उरमा अधीर पद छन् चञ्चल ।
विधिको बाणको वेग छ, मेरो नृत्यमा पृथिवी ढलमल !
सागर–शेष–फणालाई ठाडो पारेर गाउँछु घोर
उत्ताल उराल, प्रलय–सुरले, असि ली बिजुली–डोर !

घ.
सत्यलाई गर्छु अभिषेक भूमा, स्वर्गका झारीका जले,
म नारसिंही शक्तिको माऊ युग–निशा हाँक्दछु बलले,
चण्डीझैं जन्जीर चट्याङ्ग भाँची फुहुन्छ सिंहको वाहन,
त्यो पशुराज जो मेरो कोपले कल्पेथ्यो दण्डको साधन ।
म उग्र शिव, म भीम सत्य, भयङ्कर सुन्दरकी देही
कान्तार–सङ्गीत, समर–मन्दिर शक्तिकी अधरकी फेन,
म वायुवादी, खलबल प्राणहरुको भँवरी केही,
कालको बाली–काटनी साकार, ऋतको अन्तको देन ।

ङ.
पल्लव–शिशुको केलिको आली ढुक्कुरको प्यारको न्यानु,
तूफानी छालले मुक्ताको शिल्प, पाठालाई आमाको न्यानु ।
स्वर्गको पटको पखाल्नी केवल, कोयली–वाणीको निर्बन्ध,
धोबिनी केवल धराको, कुसुम–उरको विन्दुको सुगन्ध !
सत्यका युगमा सपनेर सुत्छु, कलिमा बिउँझेर खेली ।
सिकाउँछु केवल चित्रान प्रभात उषालाई जो मेरी चेली ।
चिथरो मेरो पछयौरामा, सन्तुलित सुधांशु–ज्योति,
विषम दारी, बन्धन फारी
निदाउँछु नीरव कन्दराभित्र,
मुस्केर स्वप्न–संसारमा छामी सुनझुल्के प्रभातको नाडी !
लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
__1_~1

Laxmi Prasad Devkota

Laxmi Prasad Devkota is known among us as the Mahakabi or Poet the Great— the title given by the state for his unmatchable contribution to Nepali literature. He deserves that title as he had done so much in this field through his genre of writing that has earned a greatest honour and respect in the heart of Nepali speaking population both at home and abroad.

Devkota was born on the night of Laxmi Puja in 1966 BS from the womb of Amar Rajya Laxmi Devi in Dillibazar, Kathmandu. As he was born at a time when the entire Hindus including his family were worshiping Goddess Laxmi, the Goddess of wealth, his parents took his birth as the greatest gift of Goddess Laxmi. Accordingly, his name was given Laxmi Prasad. However, he turned out to be the gift of Saraswati, the Goddess of Knowledge’.

His father Tilmadhav Devkota was a scholar in Sanskrit language. Laxmi Prasad Devkota attained his basic education at home under the custodianship of his father. His was a middle class family and financial status of the family was not very sound. He completed Bachelor’s Degree in liberal arts and law. But his desire to complete Masters’ Degree could not be accomplished in the absence of sound financial position of the family.

Right after graduating from college, he started working as a personal tutor. It is said that he used to teach more than 13 hours a day. He had to do that to support his family. During Devkota’s time, the country had been under Rana’s dictatorial regime. Young Devkota knew the importance of education and he vowed to do something to help educate the masses—the idea was not well received by the then Rana rulers.

Devkota was a brilliant student and did well in school. He was good in both Nepali and English language and could write in both the languages. Right from the early age, he was keen in Nepali literature. At the early age of ten, he wrote a poem when he was studying in Drubar High School—the school set up for the education of the ruling Rana children. The ordinary people had to seek special permission to study in this school. Laxmi Prasad Devkota’s father also had to run from pillar and post to ensure admission for his son in the Durbar High School.

Devkota and his friends were keen on generating awareness among the people and educating them. They decided to establish a library to generate public awareness. They had to seek permission from the government even to establish a library during those days. Devkota and his friends, thus, were put behind bars for trying to establish a library. As a result, poet Devkota had to undergo a great suffering. He was later fined and released. Devkota then went to Benaras, India, where he used to sell his poems for his survival. He also worked as an editor of Yugbani magazine in Benaras and gave continuity to his writing.

After he returned to Kathmandu, he wrote Muna Madan—an epic poem based on folk verses. Although, Devkota has written many books including some of his masterpieces, he loved Muna Madan the best. It is said that Devkota, when he was in death bed, had asked his friends and relatives to preserve Muna Madan even if all other works were to be burnt.

Muna Madan is perhaps the most popular of all works of Devkota. The simplicity of language, folk and lyrical verses and rhythmic expression made this book popular among the all including ordinary folks. Muna Madan’s popularity also made Ranas to appoint Devkota a member of the Nepal Bhasanuwad Parishad. During this period, Devkota wrote the epic, Shakuntala, in three months. It is said that Puskar Shumshere Rana challenged him to write another epic in a period of one month. Accepting the challenge, Devkota wrote another epic Sulochana in ten days. Both Shakuntal and Sulochana are Devkota’s masterpieces. For sometimes, he worked as a lecturer in Trichandra College. He also served as Education Minister for three months.

Although Devkota started writing during the Rana period when the free thinking and creative writing used to be discouraged, he broke the traditional and conventional style and introduced a new genre and approach in writing poems and other forms of literature. Devkota is a versatile writer and has written pomes, epics, prose, essays, plays and fictions. But he is basically a poet. He was influenced by western poets like William Wordsworth, John Keats and PB Shelley. As a lover of nature and romantic poet, we find Wordsworth, Shelley and Keats in Devkota’s poetic works. The way Devkota’s Charu and Wordsworth’s Lucy Gray appear similar in expression and theme, it is said that Devkota wrote Charu as a dedication to Wordsworth.

What spiritualism is to Lekhanath, nature is to Devkota. The theme of much of his works is nature and human sensitivity, feelings and love. In this way, Devkota is a master in romantic poetic work in Nepali literature. Although the romantic era in writing began during the period of Motiram Bhatta, it was still immature and imperfect. Devkota is the one who both professed and practiced and gave a new dimension to romantic poetic works in Nepal. While Motiram fantasised the romantic style with conservative tone, Devkota unified it with sense and reality. Devkota had a deep passion for nature and has perfectly practiced it through his aesthetic use of nature’s image in his poetic works. He tries to instill beauty and fragrance of nature in his poems through his craft of words and sentences and eloquent expression.

As a path breaker in the Nepali literature in general and poetic works in particular, Devkota is an atheist and a radical egalitarian. He challenged the tradition of attributing everything to God’s willingness. If there is, at all, any God, it is within human being and the best way to attain godliness is to serve the less privileged fellow humans. He has, thus, strongly and explicitly expressed this feeling in his much acclaimed poem ” Yatri” (Traveler or Pilgrim), he has opined that God dwells within a human and not in any temple and has called upon the pilgrims not to wander about in search of God but to go back home and devote to the service of mankind—the downtrodden ones who have undergone sufferings. However, towards the end of his life, he suddenly turned religious, thus, writing ” Akhir Shri Krishna Rahechha Eka (After all there is the God –Lord Krishna)

Straightforwardness, lucidity and honesty are some of the characteristics of Devkota’s poetic works. His feelings, sensibility and expressions have been blended perfectly and brilliantly with words and meanings that have created an explosion of thoughts and ideas in his writings. We find spontaneous expression in Devkota’s poems and there is no artificial sense. He had the habit of not revising his writings. Once written, it was final. He has given less prominence to grammar. His poems are like flowers grown and blossomed in the forests. This is the reason why the language in Devkota’s poems and prose is rough and less polished.

Humanitarian feelings are well entrenched in many of his poems through which the poet has advocated egalitarian society free from poverty, hunger, class and creed. For him, there is no class other than human being and no creed other than serving to human being. In Muna Madan he has, thus, said “Manisa Thulo Dilale Huncha Jatale Hudaina” ( a man attains greatness not by caste but because of his heart or feelings).

Devkota has also written essays, one act plays and plays and novel. Devkota is the first modern essayist in Nepal. Laxmi Nibanda Sangraha (Collection of Laxmi Prasad Devkota’s essays) is the example of the modern essays in Nepali language, which have clarity in meaning, expressive in feelings and eloquent in terms of language. In this, Devkota broke the traditional style of essay writing and popularized the personal and expressive style of essays writing instead of descriptive and narrative approach. The Laxmi Nibanda Sangraha is perhaps the most brilliant book of essays ever produced in Nepali literature.

As a versatile and multi-dimensional writer, Devkota has made contribution in the field of plays, fiction and short stories. Sabitri Satyaban is Devkota’s acclaimed play, which has earned equally high fame for Devkota. Champa is the only fiction Devkota has ever written.

Despite holding some important and high-ranking positions, his financial status was always precarious and he had to struggle a lot for survival. But the difficulties he suffered never deterred him from writing and making contribution to Nepali literature. The contribution Devkota made to enrich the Nepali literature would always be written down with golden letter. We cannot imagine the state of Nepali literature without Laxmi Prasad Devkota. Thus, Laxmi Prasad Devkota has earned a greatest respect in the heart of Nepalese people both in Nepal and abroad.

Recognizing his unprecedented contribution in the field of literature, he was honoured as a life member of the Nepal Academy. Devkota was also conferred with the title of Mahakabi (Poet the Great). He died at the age of 50 due to cancer in 2016 BS. With his demise Nepal lost a brilliant icon of Nepali literature.

Devkota’s contribution to Nepali literature is as follows-

Poetic works: Muna Madan, Raj Kumar Prabhakar, Kunjini, Shakuntal, Sulochana, Basanti, Putali, Bhikhari, Mhendu, Ravana-Jatayu Yuddha, Chhahara, Chilla Patharu, Luni, Mayabini Sashi, Maharana Pratap, Manoranjan, Nabras, Sitaharan, Dushyanta Shakuntala Bhet, Aakash Blochha, Balkusum, Chhayasanga Kura, Katak, Gaine Geet, Sunko Bihan, Bhavana Gangeya, Sundari Jarpini, Aashu, Prathimas, Prithiviraj Chauhan, Maina, Pahadi Pukar, Muthuka Thopa, Laxmi Kabita Sangraha and Laxmi Giti Sangraha.

Essay: Laxmi Nibandha Sangraha

Plays: Sabitri Satyaban, Rajpur Ramani, Basanti, Maina and Krishibala and Bharatmilap.

Laxmi Katha Sangraha (anthology of Devkota’s short stories)

Fiction: Champa

Devkota translated William Shakespeare’s play Macbeth into Nepali

Laxmi Prasad Devkota
1413969624_m,aha

कविता – बसन्त पुर्णिमा प्रति

प्रतिविम्बिँदी कटु जगत् कलिलो अमृतजलमा चोभी कलकल !
जादू झार्दी सब जलथल !
गोलवदन ! तिमी, दिन–सुकला जो, ज्योतिचदरले मुख ढाकी,
तुहिनाचलको चुली उपरमा निहुरी चियाउन आ’की !
देखी, पश्चिम आशाले दीप सुनौला निभा’की !

यथार्थताकी हे उपहासिनी ! ललितकलाकी धाई !
रससलिलाशय पारी फेरि नागह्रद यो, तुहिनकिनार,
माछो बन तँ सुनौला भन्छयौ ?
मुस्की, मलाई बोलाई ?
आदिकालको रसमा लग्छयौ ? केलि–कुतूहल बनाई ?
जादू जलपी हिउँका बार ?े

अमरत्व दिंदी छौ दिवस दिवंगतकन पनि,
अझ चिरनूतन, जीवन ।
प्रकाश–तपस्विन ! सती तिमी के कञ्चन !
सान्ध्यद्धन्द्धमा ध्वानभिध जो महादानवसँग दुर्दान्त
हार दिवाकर, शहिद सुनौला,
सकल चराचर नाम बने जब, बलिदान पयोधिप्राणान्त ।
उरमा प्रेमालिङ्गनले तब सुस्त उठायो दिनेश सती ।
प्रेमाऽमृतले जीवित पारी आफ्ना पकडमा मृत ती पति ।
तुषारस्तनी ए ! सजला ! शान्त !

दिन–मथनको गरलपानले छाती कलङ्कित सुन्दरी ! तिम्रो !
अमृत शेष भो संसार !
चन्दनशीतल शान्तिमहलको विभाविशिल्पित खुल्दछ द्धार !
स्वर्गको सन्चोको छ किनार श्रमले शिथिल पतबार !
स्वप्नकुञ्जका बास्ना सुमधुर मुसमुस चल्छन् विपनावार !
मस्ती खेल्छन् सुरेली तिम्रा कराली किरणमा पृथिवीवार !
जूनकीरी झिम्किन लाने नन्दनवनमा नीलाकार !
विश्रान्ति ओर्लिन् बादल–भुवामा भ¥याङ बनेको शैलकिनार !
कालो रेशम चोलि डाली,
जादूगर्नी, निद्रा जाली,
कालिकाठको डन्डा चाली, ओर्लिरहिछने मन्त्र प्रणाली
सम्झी सम्झी,
थोरै बिर्सी तिम्रा प्रभावले खालि !
उँग्दछ अनिल कुसुमदल माथि, फेर नफर्की, लट्ठ परी !
काँढा मर्छन् पृथ्वीका अब, फूल बन्दछ रातभरि !
श्रमको श्राप छ बरमा परिणत !
भू छन् स्वर्ग अपेक्षा उन्नत !
धमिला जलमा संलग्नजस्ती मानवजीवनमा आयो !
एकलासकी रानी ! उदायो !
बजाइरहिछौ मानो तिमीले
अश्रुर–झङ्कृत मधु बेला ?

मौनी धवल हिमाल–समाधि भित्र फुरेकी ज्योतिसरि,
विष्णुवदनकी छवि मधुरी !
मृत्युभन्दा परतिर लग्ने तिम्रो मोहन, मृदु मुसकान !
औषधिका बिरुवा छछयौं रसले भिजाई
हिमालभरि !
ज्वर जजैर यो जगमा दी अमृतमय वरदान !
अमृतवनकी मालिनी, मुस्क !
संसार निदाउँछ निर्भयतामा मृत्युलोकमा सुधा स्वपनी !
तिम्रो छहारीमनि !
चिन्ता हुन्छन् सब सुनसान !
उपल उज्याला पुलकी पलपल,
फूल बनाई, तिनका मुटुमा दिन्छयौ बुलबुल !
शैलकराली नेपालीमा कहिले देखें
स्वप्न–सोपान रचिरहेकी,
करले कलकल !
देखिनँ यस्ती राम्री कहिल्यै,
फुल्दी धरामा हाँस्दी कोमल !
कोमल खिलखिल !

यात्री बनाउँछयौ मानव–आत्मा,
रसको सुदूर क्वै तीर्थतिर !
कविको हृदय दुगुर्दछ फेरि,
अतीत युगका, आँसुहरुले प्यार फुलेका कुञ्जनिर !
अनङ्गसुतको स्वपना देखी उषामा स्तन चढ्छने, झर्छन् !
यथाथइलाई, प्यारकी देही, स्वपनाबीच निचोर्छिन् !
तिम्रा किरण जब मुखमा पर्छन् !
एक समरको कालो चदरको लामो फेर लतारी,
उनका सँगमा हेलेन दुगुर्छिन्,
बादलमा !
बादलस्पर्शी बुर्जाहरुमा अनुपम, अनुपम, विन्दुदृशी
तारा गन्दै, मधुर वेदना, गीतमा झर्छन्,
उडुमालाझैं लच्की, टुट्दै,
बरबरमा !
होला तिनका छायाँ परेको, कतिका उरमा,
घर, घरमा !
किनकि तिमी छौ प्यास जगाउँदी,
प्रेमकी रानी,
कथाकी खानी,
भाव उछाल्दी, सागरजस्तो,
सुन्दरमा !

सुन्दर, सुखकर उपहास सिकाऊ कुटीहरुकन साना ।
जलप परालका छाना !
मलम तिमी ए ! गिरिब्रणकी
विजय तिमी ए ! दिन–रणकी !
दरिद्रताको सिंगार मुहार ! खुश पार !
समानताको तन्त्र फिंजार !
रङ्कहरुकन राजकुमारीहरुका सपना देऊ ।
दिनको खील झिकी लेऊ !
गरीबहरुको दरबार रच !
भविष्यको स्वयं फोटो खिच !
इच्छावरदे ! शूल फूल छन् तिम्रा सुन्दर शाासनमा !
आधा जीवन वैकुण्ठ बनाई, विराज स्वप्नका आसनमा ।
सुखकी ए हाँस्दी गजूर !
कसको अब ए कसमा उजूर ?

अद्भुतताकी अप्सरा तिमी ! केश बदल्न सिपालु !
विविधकलामा चालू !
कहिले घूंघटपट– अभिरामा !
बादलवनका पुष्पलतामा, देखें मैले तिमीलाई !
कहिले, अहिले जस्तै फेरि,
बेहोशीझैं वदनखुला, सुस्त चलेकी मुसकाई !
लुक्छयौ कहिले नीलोत्पलको विशाल दलमा भित्र घुसी !
शीत विन्दुको झूल कसी !
फूलसँगमा प्यार कथाका पाना मृदुल फुहेर,
पढिरहन्छयौ राति कहिले,
निश्चल, नुहेर !
कहिले दुगुर्दी देखें तिमीकन, हतपत खूब भएर !
कहिले देखें जलक्रीडामा–
अमृतसिन्धुमा विश्वकी छायाँ ए रजनी !
यथार्थभन्दा तिमी छौ धनी !
कला–जगत्झै सुन्दर बन्छिन्
अवनी !
मेरा पनि छन् उपासनाका हिउँका चुली,
हिमगिरिवन !
अमृत सिंची, औषधि बिरुवा भरभर फुलाऊ
जगतज्वरका ताप निवारक,
कान्त सुमन !
शैशवदेखिन् कर फैलाई माग्थें तिमीकन,
स्वर्गकी फूल !
दृगले पिइयौ, मुटुमा लिइयौ
सिंच सुधाले भावका मूल !

Laxmi Prasad Devkota
1413969624_m,aha

कविता – रजनी संग

के यी ताराहरु हुन् सारा अश्रुबिन्दुका रे जीवन ?
फीका एक अँध्यारोभित्र, सुन्दर कोही
सम्झी जल्छन्,
ढल्छन् ?
के यसैले विश्व–धनी ?
सोध्छिन् उरमा शान्ति खसाली,
अवनी !

अपूर्व राम्री ए सुकुमारी ! तल फर्केकी मीठी जून !
प्यास पहेंली देखिन्छयौ किन ?
विषाद–वदनी सुन्दरतासरि !
हृदय लिईकन चल्दछ कुन ,

के यो तृष्णाकै हो मोहनी ?
तिम्रो पनि ?
कलिलो, पीलो, रसिलो, हिसिलो,
केही आँशु–हँसिलो, यो नीलोमा,
अविश्लेष्य यो शोभा के
मुटु हो सतृष्ण विषाद ?
जल्ले तिमी छौ धनी ?

आउँछ याद !
ग्रीसी पर्वतमाथि सुतेको
एक युवाको माल
देखी, मुग्धा, विह्वल बनिथ्यौ
कोही काल !

सुन्दरताको सुन्दरता हो
आपूmभन्दा परको प्यास !
शायद त्यसैले अपूर्व तिमी छौ !
सुषमा ! मृदुल, उदास !

जलभुवामा पथमा चल्नु,
विहाग–रागमा अश्रुत झुल्नु,
विरह–व्यथाझैँ मुस्की जल्नु,
एकलासमा डुल्नु !
पीयूषमुखी !
तिम्रो यस्तो बानीले नै
रानी !
चकित जगत्ले सोध्छ, “त्यहाँ के
बस्छ लुकी ?”

अम्बरभित्र अम्बर हुन्छ,
सुन्दर पनि के तिमीतिर रुन्छ ?
यस्ती जगबकी तिमी अहो !
कस्तो कल्पिनसक्नु सुन्दर
होला त्यो ?

राम्रो सम्झी हामी रुन्छौँ
अवनीमा !
हाम्रा कणझैं देख्छौ तारा,
प्यासको भाषा पढिरहेछौँ,
पीयूष मानी,
रजनीमा !

तर यो संसार मजा छ !
तर यो संसार मजा छ !
यस्तै ! यस्तै !
यो बुलबुलको हो रात !
चौबीस घण्टा ! चौबीस घण्टा !

Laxmi Prasad Devkota
Devkota1

कविता – किन मुस्कान

किन ? वयसी ! भन
यस जनपथमा,
चोछर्यौ, चिनेझैं, मृदु मुसकान ?

पल्लव अधर सरस लम्याउँछ, कुन स्वपनाको मधुर उडान ?
दिनको मुटु पनि डुब्दछ जलमा,
प्यार गरेझैं हिम–चूलीसँग,
सुम्पी, जलेको प्राण !
मेरो पनि यो जगयात्रामा नहोस् रुधिरको प्रस्थान !

के यो पोथी–पयोधि चलीकन छाल छचल्की धुँदो छ किनार ?
त्यस्तो जमीनको, जसमा वैरी,
आकाश चढीकन, सृजन ागर्ने
उसका मनका सपना–धार ?
आदिम तृषा हो यर रसनिधिको यो !
सूनसान नै आवाद गरीकन,
बिजुली मुस्की,
चम्किनु, वर्षिनु !
हुन संसार !
भन वयसी ! ए अधजान !
किन यो तिम्रो मुसकान ?

यो चाँदीको पत्रमा अक्षर काटी दिएको निम्ता हो ?
बिलकुल स्वाभाविक !
बिलकुल स्वाभाविक !
फुलको प्रकृति, अलिको इशारा !
पाप होइन यो !
शर्मिन्छयौ किन ? गाढा लालीद्धारा !

प्रथम प्रयोग यो होला तिम्रो,
पोथी शक्तिको आत्मपरीक्षा !
के तन्त्रीको प्रथम लचक हो ?
उषा मुसकान ?
कोपिलाको प्रस्फुटन हो ?
पहिलो आफ्नो पहिचान ?
निसर्ग बुद्धि बोल्छे, ठीक हो !
दुई नभै यो पथ चल्दैन !
चार नभै यो दीप जल्दैन !
वीणा होऊ तिमी, तारहरुकी ?
खोनिरहिछौ झन्कार ?

प्यार भनेको पूmल–काँटा हो !
तीखो, सुन्दर !
तर माटोमा रोपिनुपर्दछ,
जलले यसकन सिंचनुपर्दछ !
सुस्केराका श्वासहरुले
हम्की हरहर !
स्वर्गको बीउ हो पृथ्वी अन्दर !
रोप्न छ आनन्द, बचाउन गाह्रो !
एक तपस्या साह्रो !
पाइसकेको छु ज्ञान !
तर छौ तिमी अधजान !

सुन्दरले यो गर्दछ आह्वान !
कानेखुशी गर्छन् प्राण !
“हाम्रो धम्र्म हो त्यसमा बलिदान !
त्यसमा बलिदान !”
पुरुष प्रकृतिका हामी मिलन हुँ,
एकमा आर्को स्वपना–ज्यान !
शक्ति तिमी होऊ, प्रयोग प्रथमले
नापिरहिछयौ आकर्षण,
मेरो अनुसरण, अडान !

एक जनाना, एक मर्दाता,
नाचिरहन्छन् वृन्दावनमा !
जीवन भनेको ती दुईको हो
स्पन्द परस्पर मन, मनमा !
हाम्रो चिर हो पहिचान !
सम्झन, हामी नाचिरहेथ्यौं आदिम कोही पूmलवनमा !
याद छ मुरलीगान ?
तिम्रो शरीरको पछि लाग्दिन !
पुज्दछु आत्मा महान् ! जसले दियो यो याद पुराण !
खोज मलाई युवकमा कोही, प्रत्युत्तर त्यसद्धारा दान !
अहो ! भइछौ अन्तध्र्यान !
अल्पिसक्यौ ए मुसकान ?

Laxmi Prasad Devkota
1413969624_m,aha

कविता – रात कि आत्मा प्रति

रातकी आतमा झकीझकाउ,
आऊ !
स्वर्गकी रानी !
स्वपना–खानी !
मन्त्रमुग्ध छन् प्राणी !
प्रकृतिलाई नश–नश छोई
सपनाऊ

श्रमको अभिशाप परेको पृथ्वी
हिप्नोसिसले सपनिन्छिन् !
विश्रान्ति–विलासका शान्त कुसुमका
कुड्मल सुवासी
मृदु हाँसी

चढिरहेछन् काढाँमा,
तिनका फुल्दा पत्ती टेकी,
दिनको चर्को उज्यालो छेकी,
यथार्थ कटुमा छायाढाली,
विस्मृतिको मृदु मिरमिर डाली
दूरवर्ती डाँडामा,
आऊ निशीथिनी ! रत्नधनी तिमी
गिर्दो तिमिरको मधुरो, मधुरो
बर्षिरहेको नीलकमलको कल्सेंदो कण केशरमा !

दिनको द्रुतलय थामी चल्दछ
समयको प्रहरी–बीनामा,
सुन–लहरीकी अन्तर मूर्छा
ओर्ल अगोचर झीनामा,
राख जादूको चाँपे पाउ !
रातकी आत्मा सुन्दरी ! आऊ !

दुइ शत कोटि दृगकन पारी, कुवेर, पुजारी,
व्योमश्री !
दर्शन देऊ ! मोती–फूलले स्वर्गको बारी
ढकमक पारी,
मूक बनाई, सौता गी !
आश्चर्यमौन छन् विद्युन्माला परिमण्डित रे
भू–नगरी !
रुन्छ जगत्को आत्मा, पातमा,
प्रेम गरी !
जलकण तारा–झिलमिल पुष्कर
टोह्लायो !
शान्तिपरीले पोल्टो थपाइन् उसलाई
टुहराई,
‘रत्नहरुको शोला यो !’

जगत्हरुका बर्तुल बीजन
एकलासमा बोई,
निशीथिनीका आत्मा गाऊ
‘प्रलय भनेको खोइ ?’
दुई तीन, दुई तीन ज्योति छरिन्छन्
नेबुलाका ?
बुझिन सारा रोपाइँको
तर भाका ?

ए मुनिकी घर । बोधिवृक्षकी
फूल–छाना !
यति धनी ता देखिन कोही !
सुर–उपवनकी जनाना !
केशफुका ए ! मुस्कुरी, मोहिनी,
रत्न कुमारी !
सपनाकी ए रानी ! आऊ
डरमा अल्पी प्यारा !
जुहार–परीझैं ढल्की थोरै
छातीमा,
‘ भएँ म तेरी’ भनिद्यौ मेरी
फेरो मारी,
मरुँ अनि वरुँ, अमृत मृत्यु !
स्तब्ध प्राण !
सपना–बारी चारौंला
स्वर्गोद्यान !……

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
1413969624_m,aha

कविता – तारा तारा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


निशिको बेला, चल्छु अकेला,
मिरमिर सडककिनार ।
अरण्य सदृश यो जगतीतलको
फोटो खिच्छ गगनले जलको,
जनमन–आँशु हजाराँ !
पवन, रुदित शिशु, शिथिल निदाउँछ,
घोप्टी द्रुमको सहारा !
थोपा चुहाउँछ कहिलेकाहीँ,
मूर्छित स्मृतिको किनारा !
बुद्ध चलेथे यी जलकण भनी
फोटो निहारी निज उरको,
मुकुट उतारी, मलम लिनाकन
निमन्न घाउ सब नरको !
यही सडकमा मौन चले मुनि,
सृष्टिदेवीका दृगमा हेरी,
सलिल स्रावको धरको !
शहीद चलेथे जननी जल गनी,
प्रातः समाउन युग परको ?
अन्धकारका पार तरौँ भनी,
स्वर्गमा मागन हक नरको !
वसुन्धराको आत्मा निदाउँछ,
स्वर्ग छ जागा, जल–झलझल !
वेदनाको सागर लहरमा
हेर्दछ झिम्की, तर्सी पलपल
हृदय जलीकन दृगभर जलकण
लिन्छ कि, रुन्छ कि सुरपुर सारा !
निशिको बेला चल्छु अकेला
मिरमिर सडककिनारा !
एक इसारा हृदय बोलाउँछ,
निद्रा भगाउँछ पर सारा !
सेतो, पहिलो राप चढाउँछ ।
आदिदेवका आत्मा जलेथे,
भारत व्योममा जसद्धारा !
नचिकेताको आत्मा बोल्दछ
अग्नि–तत्वको सार खुलाई
जलेर जलको कणीझैं वर्तुल
चम्कन इच्छा लाग्छ मलाई
अन्धकारमा छाम्दछु अमृत
—ज्वालाहरुका लप्का सार !
निशिको बेला चल्दछु अकेला !
मिरमिर सडककिनारा !
तिमिर–भस्ममा तर परिणत दिन
ढुँढ्दछ नव छवि जलधि मनि !
शिवले पिउँछन् गरल निशाको,
मथिई निक्ले चन्द्र पनि ।
आत्मा हो यो प्रलयोल्लङ्घक
अमर, अमिट रे सौरकणी !
जलको बिन्दुभित्र अटाउँछ, जसमा यसले महल बनाउँछ,
द्यौ–अवलम्बी, तल अवनी !
शहीद–समाधि झैं निशा उपर छन्
देही छविला जिउँदा सारा !
अहो ! निसासिस् किन ए काँतर !
अन्धकार पौडिन केवल,
ज्योति छ यसको दूर किनारा !
जब छन् राती, यस्ता साथी !
छैनस् अकेला ! जल् सारा !
जीव ए ! शिव हो ! जीव ए शिव हो !
चम्किरहेछन् तारा, तारा !

कविता – दार्जीलिंगको बाघचुलीमा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


कञ्चनजङ्घा लेक भरिभर
ब्राह्ममुहूर्तमा मिरमिर, मिरमिर,
आँग जोरी भेडा उँग्छन् दलका दल,
पाठा, माउ सब, बादलका,
निश्छल !
भेडीगोठमा उँचाइका, बाफ–पस्विना, परिणत, जल
मेषभूत, विभूति रङ्गका
बादल !
निशिभर हावाघरका सुतेका
बिउँझिन लागे पलपल !

पहिले बिउँझ्यो निद्रित समीकरण,
हल्ले निद्रित पत्रहरु,
त्यक्त–तरु,
फुत्त झरेका पँखेरु–उरले, उत्सुकतासँग हुर्रा धकेले,
अलि गतिबाधा तर उच्चालक
छालहरु ।

विभा खुशीले भइन् उज्याली,
मौन प्रतीक्षा भो बादल !
स्वर्णिम, उर्णिम जीवन, जागृति,
परिणति पाउन,
पर्खिरहेको जस्तो जल !
उषा–किरणका भक्तहरुको
वाष्पिल आत्माको झैं जल !
दर्शनको मृदु भावस्फुरणका
ध्यान–निद्रा बनेझैं सजल !

छिक्र्यो गुलाफी क्षितिज किनारा,
प्रथम उषाको लाली सरि !
पहिलो छिर्का लागी फुटेका,
सृष्टिका कुड्मल–जाली सरि !
अथवा बिउँझिरहेको कविको
मुटुका बुबुल्के प्याली सरि !

छिर्दै आयो भुवा, भुवामा,
कवि–स्वपनाको धस्लीभरि !
साक्षात्कृता क्वै सुन्दरताको
स्मितिको गुलाफी लचक सरि,
खुल्दछ पूर्व किनारा लम्बिई,
भू–सगरी !

सृजनधूलीमा रङ्ग छिरबिर भो !
स्रष्टा चल्थ्यो !
उसका हात चलेझैं लागी,
आँखा घुमीकन लरबर भो !
छोएजति सब जिउँथ्यो, बल्थ्यो
सुन्दरले सब,
सुन्दर भो !

कोही रँग्थ्यो तरलाकारी, भाव–भुवामा
बल्दो क्षणको जल्दो रङ्ग ।
ज्वाला–तरङ्ग !

सिँगार्न थाल्यो प्रकुति पुरुषले,
शर्मी प्रकृति बन्थिन् दङ्ग !
ब्रीडा जन्मी जपाकुसुममा,
उत्सव बोल्थे विहङ्ग !

यस्तो रङ्गिएको आकाश !
हरेक ठाउँमा अद्भुतताले
चुम्बित,
होइन, सेता तपस्या–चूली
उपर खुलेको स्वर्ग हि खास ?

माला कहीं क्या विवाहोत्सवका !
क्या लच्के !
कहीं, परीहरु हातेमालो,
नाची मनोहर, क्या मस्के !
स्वर्ग र पृथिवीको छ विवाह !
वाह !
इन्द्र आफैं ऐरावतमा
क्या लस्के !
आए उ ! उ ! वनमाली ती, मुरली अधर ती,
निस्के !
सजग चराचर रङ्गमा नाच्यो, मीठो सुर ली, मीठो सुर ली !
दिल उर्ली !
कलपुर्जा सब मेरा,
चुम्बक अगाडि झस्के !

मानव कल्पना भरखर बिउँझी,
आँखा मिचेझैं, जिल्ल परी !
सारा प्रथम पुराणकथाका,
आत्मा लागी बुभूmँ अलिकति
चौकीवरी ।
वेद जन्मियो कमलपत्रमा उ त्यो कुनामा !
उ त्यो कुनामा !
ज्ञान वैरियो किरणहरु झै धन–तनमा उ !
आँसु–बुनामा !
शिवले गरल पिईकन तमको, उम्ल्यो अमृत !
उम्ल्यो अमृत !
यो के ?
माया उपर परेको सत्चित्, सच्चित, !
आनन्द हो ए !
हयग्रीव छन् गाइरहेका काहीं, करलहरीमा, करलहरीमा !
चित्रकला छन् जन्मिरहेकी स्वर्गधुरीमा, स्वर्गधुरीमा !
सारा कलाको अभिनय देख्दछु
अप्रत्याशित, यो अनमोल,
जीवन घडीमा ! जीवन घडीमा !

कञ्चनजङ्घा कञ्चन भो,
आयो हिरण्मय, आयो किरणमय !
अमृत बनाई सकल मरणमय !
मृत्युको एक छिन लाञ्छन् भो !

तब देखें एक सेतो कचौरा
हिउँको !
त्यसले अगणित युगभर पिएथ्यो,
यस्तो मदिरा,
यस्तो मदिरा,
त्यसको आत्मासाथ मितेरी लाउन पाऊँ त
एक छिनको !
प्रभात पागल भनीकन हेर्थे, आँखा चकित
रे सब जनको !

फर्के !
फर्के, फर्की नजरले हेर्न, फर्की, फर्की,
अद्भुत हिमाल !
दृश्य कमाल !
अद्भुतताको आदिम सदन त्यो,
काञ्चनजङ्घा गिरिको भाल !
प्रकुति त्यहाँ छन् प्रदर्शिनीमा, कल्पनाका सब धन ली,
नवसृष्टिधूलिका घन ली !
बाघचूली चढेकी देवी,
त्रिभुवनसुन्दरी, बल्दी, जल्दी,
देखें केही, सुने पनि केही,
छाड्थ्यो शरीर यो एक छिन देही !
एक दर्शनमा ज्ञान अनन्त छ,
एक वाणीमा वेद हजार !
धर्म यसै गरी जन्मे होलान्,
साहित्य, कला, औं संसार !

कविता – शुक्रबार एघार बजे राती – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा  Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


आज शुक्रबारको भो एघार राती
धन्य ! मुक्रि जाती !
सानो यो निर्वाण मेरो,
एक घडीको साथी !
सकल प्राणी सुत्दछन्,
दिन छ मेरो जाती ।

हृदय पुग्छ आर्को जगत्, नित्यको, विलास
झ्याल खोलूँ, प्रकृति रानीको छ राज्य खास
यो बतास, अमृत सास, जिउँदो राख्छ भूतल,
यो भिजेको दूर वनको दलका जलको शास,
फड्किएका जलदचयको शिल्पी उड्छ खास,
यो स्वतन्त्र, सुखद अतिथि, स्नायुवन विहारी
जीव मम्र्मचारी,
पातलो गन्धर्व मधुर छ भारी
आ अदृश्य अतिथि प्रवर, भन् कथा रे जूनको !
कसरी जालमा फसिन् ती प्रेमी मनसस्नको ।
आ हवा रे, भन् कथा, मधुर, मधुर, जाति ।

पूर्व रै’छ धुँधलो, कुइलो नील मिरिमिर,
दक्षिण सेतो, सेतो, कुहर, पक्षिम गाढा नीर नीर,
बोलाइथ्यो प्रकृति तिमीले, डाकिरहिथ्यौ दिनभर
केही देखिन, केही सुनिन, काटी अन्ध चक्कर,
सुन्छु बल्ल, हेर्छु बल्ल, मौन बोल दिलभर,
एक सहस्र रजनी सुन्छु यस घडीमा जाती

सम्झना छ, दुइ पटक जलको झारी झारयौं,
साँझतर्फ बिजुली मुस्की चदर च्याती फारयौं,
तीक्त व्जर शिकार देखी कवि मृतक यो दिक भएकी,
डर थियो कि घर्षण ?
बल्ल पाएँ, बल्ल आएँ, आऊ, देऊ, दर्शन !
छ उपास्य लास्य तिम्रा बहुल भाँति भाँति ।

दूर पूर्व दक्षिणी खेत उपर बाफ,
भूपरीले जूनको ऐनामा फेरेझैं सास,
गहुँका झुम्का पहेंला फाली, हरियोको ली प्यास,
गरुँ सिगार भन्ने भावमा,
तरङ्ग अल्छी क्यै स्वभावना,
भूपरी ती सुँघ्दछिन् हेर, जुहीको वास !
स्वर्गका परी बसे सब रुवी काती काती ।

यस्तो घरमा राख्नेलाई धन्य, धन्य’ भन्छु,
सब अभाग मर्छ आज, अमृत पी म रुन्छु,
हप्ताभरको ज्वर हराउँछ , हुन्छ अमित सन्चो,
बाटुलेर हाँस्छ कोही यो विशालतामा
फेन फूल पारी भारी,
मनका मेरा स्वप्न लहरीका मधुर लतामा,
हेर परमानन्दको बल्छ हिउँमा बाती ।

यत्ति छिरबिर चित्र जिउँदो बादली सिमलमा,
ओइलिंदो र बान्किंदो होस्, भाषा बस्छे जलमा,
प्रतिनिमेष हेरफेर, चाल औ बिकास
के नसम्झुँ कबिको दिलले
क्वै जरुर काम गर्छ घुम्टो हाली खास ?

एक घडी म कोही सँगमा, मौन बात बोले
एक विशाल घरको झ्याल हृदयभित्र खोलें,
एक अमृत–लहरउपर पङ् ख फोई चालें,
एक मुक्ति पाई, उड्दै, जुन–भुवामा डोलें,
यत्तिले धनी छु आमा , स्वर्ग पाउँछु धरामा,
सतचालीस रङ्का वर्ष आज रत्न पाई
‘धन्य’ भन्छन् प्रकृतिरानी, ‘धन्य तिमीलाई !
एक घडीको चर्को जिउनु, शत घडीको थाती !

कविता – स्वतन्त्रता हो मानवता रे – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


स्वतन्त्रता हो मानवता रे !
घाम यही हो, कुइरो धनमा लाग्छ कहाँ र पता रे ?
कुइराका सब काकहरु पनि बोल्छन् यसकै कथा रे !
सिक्रीका पनि पशुहरु भन्छन्ः “आजाद सबै छौँ सदा रे !”
धेरै बोल्छन्, थोरले बुझ्दछ,
दासता हो मानव चिता रे !
स्वतन्त्रता हो मानवता रे !
युग युग कोटी मानव उडेथे लाउन यसको पता रे !
तर यति मसिनो यो छ उज्यालो, भूमा स्वर्ग ज्यथा रे !
सूनसान नै यसको बाटो
झर्छ जहाँ छ मरमिट माटो,
ममता यसको समतासँगमा
ढाक्दछ जागृत जनता रे !
स्वतन्त्रता हो मानवता रे !
मिथ्या पूजन गर्छ निरन्तर यसको शोषण प्रथा रे !
वर्गस्वार्थले यसको अर्थ विकृत पारे, बटारे !
मानव मानवप्रति जब मानव हुन्न, हुँदैन पता रे !
सन्तुलनमा ताराहरुको झल्क्यो पहिले यता रे !
स्वतन्त्रता हो मानवता रे !
खिच्दछ नरले नर–वानरझैं फन्को लगाई गलामा,
किन्दछ मानिस मानिसलाई चतुर बनेर कलामा,
बायाँ करमा रोटी समाऊ, दायाँ करमा तरबार,
भोको उदरले भगवान् बोल्दछु,, काँप्दो मुटुले अवतार ।
व्यक्ति, विचार छ अर्थ स्थितिमा नित्य अवस्थित क्यारे !
अदृश्य जानी हाल्छ फटा’ रे !
स्वतन्त्रता हो मानवता रे !
कब्जे तिमीले शस्त्र र औजार, कल र कोदाली कुटा रे !
भोक र रोगले दुनियाँ मुठीमा पिस्छौँ मुष्टि बटारे ।
समष्टिका हक व्यष्टिले टारे पाउँछ कसले था’रे !
स्वतन्त्रताको सच्चा मुटु तर समता, मानवता रे !
स्वतन्त्रता हो मानवता रे !

कविता – पोखरा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा  Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


माछापुच्छे!’हिमशिखरको बादशा’ पोखराली !
देखेँ तिमै्र वरपर सबै पश्चिमा राज्य खालि !
डाँडाकाडाँ वन नद दरी सम्थली औ कराली
साराका छौ प्रभु सरि तिमी दिव्य श्रीपेच डाली !

राजा ! तिम्रो बगल महिषी अन्नपूर्णा हिमाल
नीला गादी उपर डटिँदा हुन्छ शोभा कमाल !
राजारानी ! हृदय कविको तृप्त कैल्यै हुँदैन !
नेपालीले हुकुम दुईको छातिले बिसर्िदैन !

हाम्रो राष्ट्र प्रकृति रचना छन् प्रधानै हिमाल !
चूली राजा बहुविध जहाँ सत्यका नीतिपाल !
सेतो छापा सकल दिलमा पर्छ आदेश सार !
हाम्रै हाम्रै प्रकृतिसँगमा मन्त्र मीठो बहार !

सान्दर्यैको चलपल हुँदो पोखरीझैँ छ देश !
थुम्काथुम्की सरस हरिया राखिए बेस बेस !
माछामाछी सदृश दुनियाँ क्यै सुनौला रँगिन !
सेतो माछो प्रमुख पुछेर, राज गर्दो छ मीन !

डुङ्गा शायद् यस शिखरमा सृष्टिको बाँधिएथ्यो !
शायद् चीरा यिन गिरिविषे चक्रले काटिएथ्यो !
मान्छेको हो प्रथम सृजना कल्पिएका यिनैले !
पैला शक्ति प्रकृत अझ छन् लुीलिँदा देख्छु मैले !

कल्ले शिल्प्यो अवनितल यो लाख बुट्टा कुँदेर?
शोभाको यो घर अजमियो पोखरा नाम हेर!
पन्ना झुक्यो चपल सरितालाई दी नागबेली?
डाँफे रङ्ग्यो? चिरबिर भर्यो? छिर्बिराएर बेली?

स्रष्टा यी हुन् यस जगतका विष्णु लक्ष्मी समान !
साथै बस्छन् शुचिकर महान् उच्चतामा सुवान !
भाले पोथी प्रतिम सकल सृष्टिका प्रीति जोडी !
छाती फुल्दै दरशन गरी उभ्भिएँ हात जोडी !

छर्लङ्गै छन् वरपर दिशा नीलिमा मुस्किँदी छ !
हावा उड्दा हरर वनकी श्री खिची जिस्किँदी छ !
टड्कारो यो शिखर हिउँको क्या उठेरै चिहायो !
कल्लाई ए युवती ! जलमा फूल फ्याँक्छयौ त्यहाँ त्यो !

तिम्रा आँखा यस गगनका प्रीतिका तारका ती !
लाल्पातेझैँ तन रस भए भूमिका भारका ती !
हावा तिम्रो मन गिरिसुता ! व्योमले नील नानी !
सेतो छाला तुहिन जसमा रश्मि चढ्छिन् बिहानी !

कोही यौटा पुरुष-सपना टाकुराको प्रदान
पाई राती शिखर प्रतिभालाई यो पुष्पदान !
गर्दी छौ के प्रथम दिलको सत्प्रतिज्ञा उचाली
सेतो प्रीति प्रकृत हिउँझैँ थाह भै आज खालि

हो, हो, यो हो, मिथुनरसको गीति गुँज्ने प्रदेश !
डाँफे डाँफी नवरँग बुटे कल्पना कूँज देश !
मीठो चूली वयस-रसको गीति-खोला-मुहान !
बोल्दा भन्दा अमुखर तिमी गीति छौ दिव्य जान !
दोटा कोही यिन शिखरमा सुन्छु खेल्दा जुहारे
बेनामी छन् ! मिरमिर कहीँ अर्थ खुल्दो छ क्यारे !
लीला खेलौँ तरल उछलौँ चिल्बिले हौँ बनेली !
हाम्फालूँ क्यै ! खुसखुस गरौँ ! सुस्तियौँ ! भन्दछन् ती !

दोटा खेल्दा समुह धरती बन्दछिन् यी हरीलो
आली-खोला वन-खलबला धोबिनी भै सुरीली !
चाँदीपत्ती जलदचयकी छाउनी चल्न थाली
वर्षा वर्षी दिल उपर भो कल्पनाच्छाद-जाली !

लक्ष्मी ! लामा लहलह हुँदा फाँटका स्वर्णभार
तिमै्र माया वरपर कुदी बेलिँदा भै तयार
साँचेका यी हँसमुख मिठा बन्धुकी पोखराली
रानी बन्छयौ प्रकृत अभिधा अन्नपूर्णा हिमाली !

नामै मीठो ! शरद रजनीले थिइन् यो कहेकी !
सेतीद्धारा सलिल छिनु ली जो यहाँ छन् बहेकी !
भनछन् चूली जसरि चुलियो उत्तिकै हुन्छ बाली !
बाली काट्दा हँसमुख तिमी मुस्किँदप् हौ उज्याली !

द्यौता बस्ने वरपर सभा गोलझै क्यै त्यहाँ छ !
खोदेको झैं हिउँ अलिकता आसनी झैं जहाँ छ !
सल्ला’ होला सुरवर बसी काजमा पोखराली !
सच्चा नीति प्रकृत कसरी चालिएली उज्याली !

माछापुच्छे!यस जगतको सभ्यता शुभ्र कान्ति !
शिल्पै मीठो ! युवति सुकला ! दिव्य सन्देश शान्ति !
चट्टानै छन् युवक महिमा ! छन् नदी काव्य-दान !
नेपालीको रस-मुटु यही भारतीको मुहान !

नेपालीको प्रथम कविता छैन यसबाट दूर !
यो पानीको प्रथम गतिको गीति हो विश्वनेर !
यो भूस्वर्ग प्रकृति रचित प्रौढ सम्भावनामा
होला यात्रास्थल रसिकको विश्वमा फस्टिँदामा !

फेवामा गै प्रतिदिन यहीँ सम्झना ली डुबुल्की
बिसे्रली यो कलह जगको मत्स्यको पुच्छ झल्की
नीलो होला ज्वर समरको, चट्ट सुस्केरिएर
सम्झे ताराजडित जलको शान्तिको कान्ति हेर !

ओढीछन् लौ अब त बदली अन्नपूर्णा लुकेर !
माछापुच्छ्रे अलि अलि टुपो देखियो मिर्मिरेर !
झस्काएका मकन दिलमा झ्वास्स आएर आज !
लौ ! लौ छोपे मुख दुइ जना बल्ल लागेछ लाज !

कविता – जुरेली को गान – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 12 Nov 1909 - 14 Sept 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
12 Nov 1909 – 14 Sept 1959


के बोल्छे यो जुरेली ?
सगरभरभुवा आँसुका बान्किला छन् !
राम्री ती इन्द्र–रानीतिर दिल–उछला छालझैं
भङ्गिला छन् !
रोएका ली जवानी दिलभर तिनको बोल्दछे यो निचोर !
चिर्छे एकान्तलाई पिउ पिउ स्वरले,
गीतले चित्त चोर !
सारा शब्दार्थ घोली अमृत–मथनले
विश्व–भाषा बनाई,
स्पन्दी, छन्दी, उछाली, सकल हृदयका्े
वेदनानन्दलाइर्,
कोपी खोलेर बोल्छे, सजल मृदुलता, सूक्ष्म बास्ना बहाई !
के, के, के, खल्बल्याई दिलदिल ! पृथिवी भावगोला तुल्याई !
बास्नाले फूल बोल्छन् यति, ज्वलनमा प्यास रङ्गीन वाणी !
यै हो गाना उडेका रुदित भ्रमरको, जिन्दगीको कहानी !
वाणी छोटी यही हो प्रकृति–पुरुषको ! गुन्जिदो यो जवानी !
यो हो थोपा, निचोर श्रुति, रस कविको प्यारको फूलदानी
पानीको कल्कलाई जलनिधितिरको यो दगुर्दो रुलाई !
यो हो बोली निशाको शशधरतिरको, शीतको पिल्पिलाई !
फिर् फिर् हो पुतलीको छवितिर, छविको पुतलिमा ढलाइृ!
माटाको भित्र बोल्दो बुलबुल मुटु हो, सम्झिदो स्वप्नलाई !
छायालाई अँगाली छवि छ जलदृशी ! सम्झना शून्यलाई !
केही, काहीं भएको, तर सँग नहुँदा क्यै पिरल्दो मलाई !
‘आ ! आ !’ भन्दो झझल्को, अमिट कठिनता कल्पनाको छुआई !
छाया गाडा बिझेको, कणकण चसकी, खालि रुँ रुँ जिलाई !
राम्री सृष्टि, प्रकृति अथवा खूव श्रृङ्गार पारी,
पर्खी, झुक्दै चलेकी, प्रियतम नमिली, दृष्टि मार्गभिसारी,
रुन्छे कोही थलामा मनमन गहिरो, आँसुको बाफ पारी,
भाषाभन्दा परैका ध्वनि त्यस दिलका गुँज्छ पन्छी, फिजारी !
रुन्छन् रानी जवानी सब युग, थलका, धोइ एकान्तलाई !
माटो फोरेर आत्मा मुखरित छ, जिती पुष्पको वासलाई !
यो हो माधुर्य के को ? –पिउपिउ रसको, मृत्युमा अमृतलाई !
बोल् ! बोल् ! मिठो जुरेली ! म पनि सँग बगें अर्थ पारी, रमाई !
कोपी खोल्ने क्रिया हो जलकण भरिने कुँद्नु यौटा कटौरा,
जो फुल्छन् फूल रुन्छन्, दिलभर जलका विन्दु झल्केर बौरा !
पन्छी यो, व्यक्त गर्दो कुसुम–हृदयको वेदनाको जवाफ,
दोटै आवान फाली, दुख सुख सुकला विश्वको चाल्छ साफ !
मोटोले स्पन्द पाई, किरणसँग जहाँ प्यारको भो प्रसूति,
भाषा खोज्दै उठयो त्यो तृण, कुसुम भई, गाउँदै अश्रुगीति,
पन्छी भै त्यो छचल्क्यो श्रवणविवरमा, वेदना बोल्छ साफ !
भाषा हो काल सारा बिउँझिनु दिलमा–दिव्य बक्सीस, श्राप !
‘पी पी’ हो शब्द पैलो, अमुखर दिलको, जन्मिदा प्यास, पानी !
भाषा या प्यारको हो ! विधु गगनसिखा, भूचरी कल्पिंदा नि !
तान्छिन् शोभा निचोरी दिलउपरतिरै— बोल्न लागी जुरेली,
पृथ्वीको जन्मदेखिन् अझतक जति छन् बोल्दछे क्या पिरोली !
ऊषा रुन्थिन् पियासी, मखमल फुलमा अङ्ग गोरा बटारी,
स्वप्ना भारी पुकारी, उदयविरहिणी, स्वर्ग गुम्दी, विचारी,
रुन्थे सारा फुलेका कुसुम वनभरी, वाणपुत्री निहारी,
तैंले होला सिकेको विरहुसुर त्यहीं, बोल्न पन्छी पियारी !
फुल्दा, सेता बदामी कुसुम झरझरी झार्दथे मिष्ट झोका
रोका आँशू खसाली बरबर उरमा, जूनले जल्पिएका,
राधा बन्दी कसैकी मनमन, वयसी दिव्य संयोगिताले
एकान्ती गुन्गुनीमा दृगजल उछलिन् बुल्बुली यै टुनाले !
जल्पीथिन् जानकीले मनमन सुर यी, रामजी कल्पिएर,
वंशी बज्थ्यो यसैमा टिरलिर यमुनाकूलमा कल्किएर !
हेलेन् होलिन् रुँदी यी दुखमय सुरमा, प्यारि पारी विषाद,
वर्षाई वेदनाका अति सुषम कणी, —युद्धका बाफ वाद !
सोला हो, स्वादु सोला, अतिशय दुखको सौख्य यो हो पिरोला !
गोला, मीठो, अबोला, बहन दुध भए, प्राप्ति बैकुण्ठ होला
यो चोलाको सुनौला जलप, रस यही, धाम गौरी र भोला !
पी पी बोल् रे जुरेली ! हृखय हृदयको बोल्छ संसार–गोला
यो कोपीको सुहानी जललव, रसको जिन्दगीबीच नानी !
यो तिर्खाको छ वाणी, प्रकृति–पुरुषको यो पुरानो कहानी !
यो हो दर्दी जवानी, प्रणय मुखरिंदो, गीतिकी रानी !
यो चूली हो हिमानी, शरण जगतको, भित्रको ढुक्ढुकानी !
झुक्लिन् छाया अँध्यारी सघन गगनकी, वर्वरी वर्ष वर्ष !
झिल्केली है बिजूली, क्षण क्षण मनमा सम्झनाबाट पर्श !
थोपा झर्लान्, सिहर्लान् तरुवर, लतिका ! वायु बोक्ने छ बाफ !
चल्ला यस्तै जगत्मा ! हृदय पिरलिंदै आउलान् यै विलाप !
छाती, छाती पुकार्लान् ! जल, जलकणिका बैंसले बैंसलाई !
प्यासी बोल्लान्, छिचोल्लान् समय र पिंजरा, गीतमा बग्न पाई !
घाँसी बाला छहर्लिन् हृदयजल कहीं, चम्चमाई हँसिया !
उक्लेका क्वै, सुसेली नव दिल–सपना, श्री पुकार्दो घँसीया !
बोल् ! बोल् ! बोली सुरीलौ, पिउ पिउ नित हे पिंजराकी जुरेली,
बोल्छन् यै वेदनवाणी–अतिसुषम उषातर्फ आत्मा पिरोली,
जूनेली ज्योति जेली हृदयभर यही, थोर संकेत खोली,
प्यासी बोलें म आफैं ‘पिउ’ अरथविना मृत्तिका क्यै छिचोली !

लक्ष्मी प्रशाद देवकोटा

1413969624_m,aha

कविता – यात्री – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन मन्दिरमा जाने हो?
कुन सामग्री पुजा गर्ने, साथ कसोरी लाने हो?
मानिसहरूको काँध चढी, कुन देवपुरीमा जाने हो?

हाडहरूका सुन्दर खम्बा, मांसपिण्डका दिवार !
मस्तिष्कको यो सुनको छाना, इन्द्रियहरूका द्वार !
नसा-नदीका तरल तर, मन्दिर आफू अपार !
कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन मन्दिरको द्वार ?

मनको सुन्दर सिंहासनमा, जगदिश्वरको राज !
चेतनाको यो ज्योति हिरण्यमय, उसको शिरको ताज !
शरिरको यो सुन्दर मन्दिर, विश्वक्षेत्रको माझ।

भित्र छ ईश्वर बाहिर आँखा, खोजी हिड्छौ कुन पुर?
ईश्वर बस्तछ गहिराइमा, सतह बहन्छौ कति दुर?
खोजी गर्छौ हृदय लगाऊ, बत्ति बाली तेज प्रचुर ?

साथी यात्री बीच सडकमा, ईश्वर हिड्छ साथ
चुम्दछ ईश्वर काम सुनौला, गरिरहेका हात
छुन्छ तिलस्मी करले उसले, सेवकहरूको साथ ।

सडक किनार गाउँछ ईश्वर, चराहरूको तानामा
बोल्दछ ईश्वर मानिसहरूका, पिडा, दु:खको गानामा
दर्शन किन्तु कहिँ दिँदैन, चर्म-चछुले कानामा ।
कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन नव-देश बिरानामा?

फर्क फर्क हे ! जाऊ समाऊ, मानिसहरूको पाउ !
मलम लगाऊ आर्तहरूको, चहराइरहेको घाउ
मानिस भइ ईश्वरको त्यो, दिव्य मुहार हँसाऊ