शून्यमा शून्य सरी  – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

संसार रुपी सुख स्वर्गभित्र,

रमें रमाएँ लिइ भित्र चित्र ।

सारा भयो त्यो मरुभूमि तुल्य,

रातै परेझैं अब बुझ्छु बल्ल ।

रहेछ संसार निशा समान,

आएन ज्यूँदै रहँदा नि ज्ञान ।

आखीर श्रीकृष्ण रहेछ एक,

न भक्ति भो, ज्ञान, नभो विवेक ।

महामरुमा कणझैं म तातो,

जलेर मर्दो बिनु आश लाटो ।

सुकी रहेको तरुझैं छु खाली,

चिताग्नि तापी जल डाल्न फाली ।

संस्कार आफ्नो सब नै गुमाएँ,

म शून्यमा शून्य सरी बिलाएँ ।

जन्मेँ म यो स्वर्गविषे पलाएँ,

आखीर भै खाक त्यसै बिलाएँ

गौंथली र देवकोटा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

क.

गौंथली र देवकोटाको

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !
ख.

यस घाटमा क्या बाघ र पाठो पानी पिउँछ !

प्रकृति बसेर, दुइटैको दिल,

एक धागोमा सिउँछ, सिउँछ !

त्यो तर्सिन्न, म शङ्किन !

मध्यरातमा एक कोठामा

दुइटै जीवको जाग्ने निहुँ छ

तलतिर लागे यस संसारमा

आगो, आगो,

मास्तिर ज्यादा लागेदेखिन्

यशको चिसो हिउँ छ, हिउँ छ !

बीच बासो,

फ्यारफ्यार मध्यम,

रसले जिउँछ, रसले जिउँछ !
ग.

बिजुलीको तार लामो, मसिनो,

तानिएको हेर ! यहाँ छ !

तरङ्ग, लहर क्यै त्यसमा जिउँछ !

त्यसमा गौंथली रातमा रुँग्छ,

कविको मन पनि त्यस्तै उँग्छ !

स्वर्गले रोई हेरिरहेको

भिजेकी पृथिवी मनले सुँघ्छ !

दिनभर, दिनभर,

दिलले, साधन त्यस्तै हिलोमा

प्यारका एउटा महल बनाउन,

ठुँग्छ, ठुँग्छ !

सूनसानमा निशिको, सुत्दा

सारा संसार, जागी, जागी,

कल्पनाको आँखा उँग्छ !
घ.

सुहृद्मधु छन्, कविता, पोथी,

सँगकी ज्योति !

यस जगत्मा खँदिलो बासो

निम्ति, उनको ‘चिउँ’ छ ! ‘पिउँ’ छ !

मधुमास बिताउन नेपाल छान्यौं,

विवाहपछाडि,

स्वस्थ र अग्लो ठाउँ जुन छ ।

गौंथली र देवकोटाको

अध्यात्म मितेरी चुपचाप रुन्छ !

सृष्टिको हाम्रो पीडा देखी,

करुणादृग झैं तारामय नभ,

करयाइँबाट झ्यालमा चिहाई,

एक तारमा गुड्छ गुड्छ !

गौंथली र देवकोटाको

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !
ङ.

वसन्त पछाडि लागी आयौं !

स्वपनाको फुल बिपना हुन्छ !

गौरी–शङ्कर गाना गायौं —

प्रकृति पुरुषको जुहारी परस्पर,

गाना जुन छ !

त्यो चुच्चाको, यस रसनाको,

गाउँदो रचना हाम्रो घर हो !

युगका बच्चा आँखा उघार्लान्,

हेर्दै पर हो !

दिनभर, दिनभर,

जगत्ले कुल्ची हिंड्ने हिलोमा,

हाम्रो नजर छ

त्यही हो हाम्रो घरको साधन !

यस्तो ईँट र यस्तो माटो, नेपालभर छ !

पृथिवीभर छ !

दिनभर, दिनभर, फ्यारफ्यार, भुर्भुर,

माटोको गन्ध नाकले सुँघ्छ !

स्वर्ग रोई, गीला, बनेका हिला चुचाले

उचाल्न खोजी ठुँग्छ, ठुँग्छ

गौंथली र देवकोटाको

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !
च.

बच्चा काढी यस गुँडमा जब

तिनको पखेटा उम्रन्छ !

वनमा लगीकन तिनलाई उडाउन,

हाम्रो मीठो मनसूब छ !

त्यसपछि प्यारा, प्यारी हामी

कविकविताको गौंथली जोडी

उड्छ, उड्छ !

सागर–किनार पुग्छौं, फ्यारफ्यार

एक बार फर्की,

आँसुले हेर्न,

मानिसहरुको जङ्गल जुन छ !

डुब्छौं, दम्पति सागरमा तब,

सुखमा हाम्रो आत्मा बुड्छ !

प्रसव–वेदनाको यो सदनको

पीडा उड्छ !

गौंथली र देवकोटाको,

एउटै गुँड छ ! एउटै गुण छ !

ज्यापु – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 

छाती चिरीकन पृथिवीको

 दूधचुस्छन् मानिस,

दुहुने मै हुँ ।

धूप झरीमा आत्मा परिशुद्ध

बर्ख यी तनी बीस

नहुँदो भौँ हुँ !

श्रृङ्गार हिलो, नङ्गा फिलो,

आँखा चमचम,

आदिम खनुवा,

शरीर शिला र कलेजा गिलो

चिथरा सिमसिम,

एकलो मनुवा ।

धान धापमा रीप छ टापू,

कुहिँदो छाना,

पत्थर सिरान,

तीन पुस्तातक बन्धक आपूm

पितृ नाना,

बन्धक चिहान ।

सम्पत् पित्तलको यो थाली,

हाँडी काली,

गोल्पू घैँटो,

धुजारु दौरा झिलमिल जाली,

चिथ्रे डाली,

गोबर गुँइठो

साथी भन्नु कानो कुक्कुर,

लुते घाँटी,

उपियाँदार ।

मालिक भन्दछ कुइँकुइँ थुरथुर,

भुक्तछ छ राति,

धन–रखबार ।

विवाह स्वपना सरि झैँ पर भो,

वायुको बीज,

टिप्ला काक,

पृथिवी फलाएँ, अरुको घर गो,

बलि हो एक चीज,

ईश्वर अवाक् !

 न्याय उठ्यो – युद्धप्रसाद मिश्र

न्याय ढलेको ठाडो पार्न
उभियो बबण्डर चर्को

पतनशील अनुहार प्रष्ट भो

प्रतिगामीका धर्को
आजादीका सही दिशातिर

खुले सबैका आँखा

आक्रोशित भै बोल्न पुगे अब

ज्वालामुखीका भाखा
भाग्नु कहाँ अब बढ्दै आयो

जनजागृतिको भीषण ज्वार

उठिसक्यो शिरमाथि कसको

विजयमुखी न्यायिक तरवार
धरतीमाथि उभिनसम्म

यहाँ रगतको लाग्छ जमात

तर छन् त्यसका माथि उठेको

दरा बलिया ब्यापक हात

यसै गरी बिताइदिन्छु – काली प्रसाद रिजाल 

यसै गरी बिताइदिन्छु दुई दिनको जिन्दगी

हाँसोमा लुटाइदिन्छु आफू आँसुमा डुबी

यसै गरी बिताइदिन्छु दुई दिनको जिन्दगी

भीड छ म भीडमा आफूलाई बिलाईदिन्छु

बिर्सिदिन्छु आफुलाई होशमा हराईदिन्छु

कि त लुकी यतै कतै रोईदिन्छु सुस्तरी

हाँसोमा लुटाई दिन्छु आफु आँशुमा डुबी

च्याती दिन्छु आफुलाई बालिदिन्छु साँझमा

फालिदिन्छु आफुलाई दिनहरुको माझमा

गाईदिन्छु गीत आफ्नो आफैलाई नै पिई

हाँसोमा लुटाईदिन्छु आफु आँशुमा डुबी

मै हूँ – काली प्रसाद रिजाल 

पर्वतहरूमा सुमेरु हुँ म

नदीहरूमा

महाकाली, टनकपुर हुँ म

वृक्षहरूमा रक्तचन्दन हुँ म

विमानहरूमा लाउडा हुँ म ।

म सहस्र छु, अनेक छु

अनेक भएर पनि एक छु

कर्ता पनि, कारण पनि

कर्म पनि मै हुँ

पाप, पुण्य, धर्म पनि

अधर्म पनि मै हुँ

सबै अधिकार शक्ति

मैबाट निःसृत हुन्छन्

सबै मूल्य, मान्यता

मैबाट स्थापित हुन्छन्

म स्वयम्भू, मेरो कसैप्रति जवाफदेही छैन

कुनै विधान, संविधानले मलाई छुदैन ।

सबै यज्ञ, अनुष्ठानहरूको अधिष्ठाता

युगको प्रणेता हुँ म

नेताहरूको पनि नेता

महानेता हुँ म

नेपथ्यमा बसेर म नै गराउछु

प्रपञ्च भातीभाती

तर, कमलजस्तै ओभानो छु

सदैव पानीभन्दा माथि ।

सबै ग्रन्थ, शास्त्रहरूको मै हु सार

म अज्ञेय, अद्वेत, अपरम्पार

मलाई बुझेपछि फेरि बुझ्नुपर्ने

केही रह दैन

मलाई पाएपछि प्राप्त गर्नुपर्ने

जगमा केही छैन ।

सुरमुनि देवगण सबै

मेरै उपासना गर्छन्

मेरै भक्ति स्तुति गाएर

यो भवसागर तर्छन् ।

त्यसैले ए नरहरि, गगनहरू हो !

विवेक र तर्कको

जालोलाई फाल

मैमा समर्पित होऊ

मलाई अङ्गाल 

तिमीहरू पनि आऊ

मेरै शरणमा आऊ

र धनधान्यसहित

परमपद पाऊ ।

बा आउनुभएको छैन – सिद्धिचरण श्रेष्ठ

पानी परिरहेछ,
हावा चलिरहेछ,
समयले अबेर ओढिसक्यो,
बत्ती बलिसक्यो,
भात पाकिसक्यो,
आमा कराउनुभइरहेछ-
बा आउनुभएको छैन ।

युग बदलिइसक्यो,
राणा ढलिसक्यो,
भन्दछ जन्जिर टुटिसक्यो
अझ पनि आजादी आएको छैन
प्रगति आएको छैन,
प्रजातन्त्र आएको छैन,
आमा कराउनुभइरहेछ-
बा आउनुभएको छैन ।

हाम्रो विचारको घुयँत्रोले
हाम्रो कल्पनाको वज्रले
अन्धकारको टाउको फुटिसक्यो
अझ पनि नयाँ बेहान आएको छैन
नयाँ युग आएको छैन
आमा कराउनुभइरहेछ-
‘बा आउनुभएको छैन ।’

म बहुला होइन – सिद्धिचरण श्रेष्ठ

आमा तिनीहरूले जेसुकै भनून्,
म बहुला होइन ।

मैले गर्न नहुने केही गरेर हिँडेकै छैन,
बोल्न नहुने केही बोलेर हिँडेकै छैन ।

मेरो आँखा छ, त्यसैले हेर्न पाऊँ भन्छु;
पेट छ खान पाऊँ भन्छु,

नाङ्गो भएर कोही नहिँडोस् भन्छु;
आवाज कानले सुन्न पाओस् भन्छु;

बिचारलाई बोलीमा उतार्न पाओस् भन्छु;
यत्तिकैमा पनि तिनीहरू

मलाई बहुला भन्छन्,
आमा, म बहुला होइन ।

दिनको पचास त के -मोतीराम भट्ट  

दिनको पचास त के हजार पटक् कती समझाउनू

म गरीबको घरमा हरे तिमीले यसोरी नआउनू ।
रिसमा थियौ कि खुसी थियौ, म त केही जान्दिनँ के थियौ,

कि यसो थियौ, कि उसो थियौ मनमा कसोरी बुझाउनू ।
नत आ भनूँ, नत जा भनूँ म यसो भनूँ कि उसो भनूँ

तिनीको मिजाज म के भनूँ, कतिसम्म विन्ति चढाउनू ।
वय सोह्रको मन साठिको छ र पो गजब छ ति प्यारिको

मुखको खाव छ चन्द्रको, ननिको छ मिस्सि लगाउनू ।
मनसुब पुग्नू परै रहोस् दरसन् पनि छ कठिन जहाँ,

अब बाँचनेछु मता कहाँ तिनीलाई यति सुनाउनू ।
तिमि बिर्सि आलत क्यै जनी, मत संझदो छु अझै पनि,

मुख भित्र पान चपाउनू, अलि हाँसि हाँसि हँसाउनू ।
मणि हो भनूँ त न झल्कँने बिजुली भनूँ त न चंकने

आइना भनूँ त न टल्कने उपमा कसोरी जुराउनू ।
तिमि पर्खि पर्ख भनी भनी कन जानू, फेरि नआउनू,

खपि सक्नु छैन मलाइ ता, तिमिले यसोरि छकाउनू ।
सुन है सबै हरिको हुकुम् म हुकुम् भनूँ कि भनूँ जुलुम्

अघि जो भयो उत भै गयो तर फेरि मोति न लाउनू ।

कविता – जीवनको अँध्यारो सडकमा – भूपी शेरचन

भूपी शेरचन  १९३७ - १९९० मुस्तांग नेपाल

भूपी शेरचन
१९३७ – १९९०
मुस्तांग नेपाल


जीवनको अँध्यारो सडकमा
जीवनको अँध्यारो सडकमा
सफलता
साइकलको डाइनमोबाट बल्ने बत्तीझैं लाग्छ
कि जबसम्म
गतिको पैडिलमाथि
मेरो खुट्टा चलिरहन्छ
मेरो पथमा यो बत्ती बलिरहन्छ
तर जसरी नै म थाक्छु
र मेरो खुट्टा रूक्छ
अन्धकार मेरो अगाडि आएर भुक्छ।

साझा यो फुलबारी – तारानाथ शर्मा 

कालो अत्यन्त कालो अतिशय धमिलो राजनीति नराम्रो

आयो छायो निराशा मुलुकभरिको चेत खुस्केर हाम्रो

हामी नेपालका छौ सकल जनता एकतामा बसेका

कोही छैनौँ अरुको श्रम र पसिना लुट्न पेटी कसेका
योद्धा शूरा र आँटी अघि असल थिए न्यायका लागि मर्थे

पुर्खाको देनलाई शिरउपर गरी नीतिको राज्य गर्थे

साझा यो फूलबारी सकल जनको हो भनी पृथ्वी भन्थे

चोखो आदर्श मानी युवकयुवती राष्ट्र्का भक्त बन्थे
जनतन्त्र थियो सबको रहर

परतन्त्र हुने अब नित्य डर

लुटमार बढ्यो जनजाति फुटे

रिस द्वेष र भेद अँगाल्न जुटे
जब भेद बढ्यो अनि राष्ट्र् फुट्यो

जनता ठगिए ईतिहास टुट्यो

कुन सर्प सुटुक्क पस्यो परको

हुन सक्छ यहीँ कपटी घरको
मन खल्बलियो विषले भरियो

अनि टायर बाल्न युवा सुरियो

किन पढ्नु र लेख्नु युवा जनले

जनजीवन बन्द गरे रिसले
जनतन्त्र भयो सपनासरह

अनुशासन ऐन भए कलह

अब शासन छैन कुनै प्रहर

ठग नै ठगले भरिए सहर
धमिरै धमिरा घरका जगमा

कसरी अब राख्नु निजी गरिमा

जब गिद्ध र चील उडे नभमा

बचरा बिचरा जनको शिरमा
ठग बोल्छन् ठग लेख्छन् नयाँ नेपाल जन्मियो

लोकतन्त्र यहाँ आयो हाम्रो सौभाग्य चम्कियो

ब्वाँसा र बाघ लुछ्तै छन् आमाको छाती चर्चर

चलायौँ सँसद भनी पार्दै मुलुक जर्जर
पत्तोफाँट कतै छेन उज्यालो घाम झुल्कने

तैपनि राष्ट्र् यो हाम्रो अघिल्तिर छ लम्कने

वीरको देश नेपाल अदम्य हिमका चुली

उचाली अघि बढ्नेछ परस्पर मिलीजुली
जनता अब चाहन्छन् आफ्नै शासनको भर

छानेर नेता विश्वासी उन्नति गर्न तत्पर

राष्ट्र्गौरव राखेर शान्ति स्नेह स्वतन्त्रता

स्थापनाको प्रण लिई एकता र समानता

गजल – आधा छ अङ्ग मेरो अर्धाङ्गिनी तिमी हौ

आधा छ अङ्ग मेरो अर्धाङ्गिनी तिमी हौ

सिन्दूर हुँ म तिम्रो सौभागिनी तिमी हौ
यो स्नेहको बिरुवा कैले पनि नसुकोस्

फूलबारीको म माली मधुमालिनी तिमी हौ
हाँसेर मोह गर्ने बोलेर दिल हर्ने

म कृष्ण हुँ कलीको तर ग्वालिनी तिमी हौ
हाम्रो अखण्ड प्रीतिको उपमा दिऊँ के

श्रीखण्डको म हाँगा हुँ, नागिनी तिमी हौ
यो प्रेमको कहानी सुन्नेहरू चर्किन्छन्

म राग हुँ उषाको औ रागिनी तिमी हौ

काम्यो  लुग लुग त्यो – भीमनिधि तिवारी 

मैन्हा माघ थियो, बिहानपखमा हावा चलेको थियो,

छानामा, पथमा तथा चउरमा चिनी छरे झै थियो,

जाडो खूब थियो, समस्त जलमा ऐना जमेको थियो,

काम्यो लुगलुग गरीब बिचरा त्यस्मा दया गर्छ को !!!
टोपी सिर्फ छ नाम मात्र शिरमा, जम्मै टुपी निस्कने

भोटो जीर्ण धुजाधुजा छ उसको, छाती पिठ्यूँ देखिने,

धोती केवल चार अङ्गुल धरो, नङ्गा छ र्सवाङ्गमा,

काम्यो लुगलुग गरीब बिचरा त्यस्मा दया गर्छ को !!!
आँखीभौँ छ तुषारका पतनले सेता भएका दुबै,

खुट्टाका अउँलाहरु, नङहरु नीला भएका सबै,

पैताला छ छियाछिया हरुघडी हा !! रक्त टप्काउँदै

काम्यो लुगलुग गरीब बिचरा त्यस्मा दया गर्छ को !!!
कैले बस्तछ छेउमा सडकको खुम्च्याइ छाती, अनि

कैले हेर्दछ पूवतर्फ नभमा लाली चढ्यो की भनी,

काखीभित्र घुसारी हा ! कर दुबै छोपेर ‘स्यूः स्यूः’ गरी

काम्यो लुगलुग गरीब बिचरा त्यस्मा दया गर्छ को !!!
ठण्डा उग्र हिमालको बरफ झैँ च्चः ! बाहिरी अङ्ग छन्,

आगो बल्दछ पेटभित्र तर जो निभ्दैन सल्कन्छ झन्;

निस्कन्छन् मुखबाट धूम कुहिरो झैँ, दाँत कट्काउँदै

काम्यो लुगलुग गरीब बिचरा त्यस्मा दया गर्छ को !!!

नाट्यशाला – भीमनिधि तिवारी 

संसार नाट्यशाला हो; प्रकाश सूर्य, चन्द्र हुन्
जीवनधारीहरू सारा कर्मचारी समान हुन्

छ जो प्रकृतिको पर्दा त्यसैको आडमा डटी

यहाँ भेष लिई नाना आउँछन् नट औ नटी

अभिनीत यहीँ हुन्-विपत्तिया महीपति

अंक प्रलयको बेला, महाप्रलयमा ‘इति’

सुत्रधार भई, काल काम गर्छ निरन्तर

गुण दोष दुवै हेर्ने आलोचक छ ईश्वर !

नैतिक दृष्टान्त – लेखनाथ पौड्याल

लेखनाथ पौड्याल  १८८५  -  १९६६  कास्की नेपाल

लेखनाथ पौड्याल
१८८५ – १९६६ कास्की नेपाल


बडाले जे गर्यो काम हुन्छ त्यो सर्व-संमत ।
छैन शङ्करको नङ्गा, मगन्ते भेष निन्दित ।।

गरदैन ठूलो व्यक्ति मर्यादा-स्थिति-लङ्घन ।
बसेको छ महासिन्धु सीमाबद्ध बनीकन ।।

दबिन्छ गुणिको दोष गुणका राशिमा परी ।
रश्मिले चन्द्रको दाग दबाएकै छ बेसरी ।।

कसैको लोकमा छैन एकैनास समुन्नति ।
अरूको के कुरा हेर सन्ध्यामा सूर्यको गति ।।

छोटो बढ्यो भने ज्यादा फूर्ति ढाँचा बढाउँछ ।
उर्लंदो खहरे हेर कत्तिको गड्गडाउँछ ।।

ज्यादा सोझो हुनुभन्दा टढिनु छ फला-धिक ।
गरदैन कुनै सोझो ग्रहको पूजना–दिक ।।

टपर्टुञ्या पनि हुन्छ मूर्खमध्ये प्रतिष्ठित ।
बोलने को अँध्यारोमा महा–त्मा जुन्किरीसित ।।

सानैदेखि छुचो हुन्छ दुष्ट मानिसको मति ।
घोचने जङ्गली काँढा पहिले नै तिखा कति ।।

मिलेर काम गर्नाले हुन्छ अत्यन्त फायदा ।
एकता हेर कस्तो छ मौरीको महमा सदा ।।

जो दिंदैन उही दिन्छु भनी गर्जन्छ सत्त्वर ।
जो हो नवर्षने मैघ उसैको हुन्छ घर्घर ।।

हुनुपर्दछ मौकामा शत्रुको पनि सेवक ।
कोइली कागकै बच्चा बन्छ सानू छँदा तक ।।

गुणग्राही जहाँ छैन वहाँ के गरला गुणी ।
कौडीमा तक मिल्किन्छ भिल्लका देशमा मणि ।।

योग्य स्थानविषे मान सानाले पनि पाउँछ ।
कृष्णाका तटको ढुङ्गा देवता कहलाउँछ ।।

उपकारी गुणी व्यक्ति निहुरन्छ निरन्तर ।
फलेको वृक्षको हाँगो नझुकेको कहाँ छ र ।।

मेटिंदैन कसैबाट आफनू कर्मपद्धति ।
बनवासी बने राम चौधै भुवनका पति ।।

धर्म हो धीरको धैर्य राखनू दु:खजालमा ।
मानू मौनव्रती हुन्छ कोइली शीतकालमा ।।

सारा सार लिई कन्था छोडी-दिन्छ गुणी जन ।
रस चुसेपछि भृङ्ग फूलमा भुल्दथ्यो किन ?

सङ्गले पनि जाँदैन दुष्टको दुष्टा रिस ।
श्रीखण्डमा बसी सर्प कहाँ हुन्थ्यो र निर्विष ।।

मूर्खका मनमा अर्ती गालीतुल्य बिझाउँछ ।
दूधपान गरी सर्प खालि विष बहाउँछ ।।

माया गर्नेको चोखो माया पनि देखियो – काली प्रसाद रिजाल

काली प्रसाद रिजाल

काली प्रसाद रिजाल


माया गर्नेको चोखो माया पनि देखियो
वाचा गर्नेको वाचा बन्धन पनि देखियो

फूल सुकुमार छ को निस्पाप छ कोमल भन्थे
फूलको धारले रेटेको पनि देखियो

रोई रोई नछुट्टिने कसम खानेले
हाँसी हाँसी कसम तोडेको पनि देखियो

सबको भगवान छ भगवानले हेर्छन् भन्थ्यौ
तिम्रो भगवानले हेरेको पनि देखियो

घांसी – भानु भक्त आचार्य

भानु भक्त आचार्य  १८१४ - १८६८  चुँदी रम्घा तनहुँ , नेपाल

भानु भक्त आचार्य
१८१४ – १८६८
चुँदी रम्घा तनहुँ , नेपाल


भर् जन्म घाँस तिर मन् दिई धन कमायो
नाम क्यै रहोस् पछि भनेर कुवा खनायो
घाँसी दरिद्र घरको तर बुद्धि कस्तो
म भानुभक्त धनी भैकन किन यस्तो

मेरा ईनार न त सत्तल पाटिकै छन्
जे धन चीजहरु छन् घर भित्रनै छन्
त्यस घाँसीले कसरी आज दिए छ अर्ति
धिक्कार हो म कन बस्नु न राखि किर्ति

कविता – गोलि हो – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा  Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


गोली हो यो गोली हो,
काननेर गाउँछ सुइँय ! रणको बोली हो
आजको यो निम्ता भाइ !
बल्दो भोलि हो !

चण्डीको यो गिडगिडी, रुद्रको यो तान
ध्वनिले डाक्छ ध्वनिको ढेर, मुग्ध आज प्राण !
जीतहारको छ आज द्धन्द्ध नृत्य, द्धन्द्ध नृत्य,
हेर ! हेर !
लाल आज उग्र लाग,
सम छ बलिदान !
प्रलय डमरु बज्छ डिमडिम,
खुल्छ रुद्रधाम !
गोलीसाथ बोल्छ गोली,
‘के छ भोलि हो ?’
आउँदा युगको गान हो यो,
राग होली हो !

भेटे यसले देउता पार्छ, छलिए दिन्छ राज !
यसले जिउन, अमृत पिउन, लाउन देवताज !
काननेर गाउँछ सुइँय !
आत्मा नै उडाउँछ हुइयँ !
पुरुखाहरुको माझ !
छातीले धकेले स्वर्ग
पीठले पिछोले नर्क,
केवल मुटुको जाँच !
भूचरी या नभचरी, दुईमा एक आज !
जो अमूल्य मिल्छ भाइ ! ज्यान मारेनी हो !

छायाबाट तर्सिएका, मायाबाट पर्सिएका
खुम्चिए, डरे !
कालले घिसार्छ बोको, कालले घिसार्छ बोको,
फेरि त्यो भरे !
शहीदलाई खोज के छ ? वीरलाई मोज के छ ?
बोक्रो यो झरे ?
गुदी देखाउँला नेपालीको, गुदी देखाउँला नेपालीको,
मातृदूध रे !
कालसाहू ऋण तिरेर प्वाँखजस्तो हलुका बन्दा घट्छ के भरे ?
एक लहर चिडिया उड्लान्, प्रातः बोली हो !
मानवको यो स्वर्गतर्फ एक टोली हो !

सबको भाइ, मेरो भाइ,
सबकी बहिनी, मेरी बहिनी,
सबको घर हो मेरो घर !
यत्ति राखौं मनमा सबले,
एक्लिँदैनौ केको डर
गै बसौँला सबका छानामनि रे एक जहाज बनी,
पूजाकोठा भर !
बादलको त्यो ढोकाभित्र हेर ! घाम छ, घाम छ, घाम छ,
शङ्का छैन, डर !
स्वप्नमा घुसौँला हामी, यादमा बोलौँला हामी,
नेपालीको कान छ ! जान्छ
वाचाल हाम्रो स्वर !
माटी चोली फ्याँकी लाउनु सुनकी चोली हो !

लहडदास, कीर्तिप्यास
सर्पले हान्या होइन यो त !
तार तान्या होइन यो त !
यो त देखाएको नर !
यो त रेटिएकाहरुको आत्मा बिउँझ्या, आत्मा जाग्या,
विधिको अचूक सर !
बीउ फुटेको, मृत् टुटेको
उबजनी अमर !
मूर्छाबाट बिउँती चल्नेहरुको बोली हो !

दालभात दालभात गाँसबास !
नेपालीको नाङ्गो जीउमा केवल एक कपास !
मानव–हक औ मानव–आस !
यही कदम हो, यही कदम हो, यही कदम हो,
भोकको दम हो,
प्यासको वेग हो !
मानवताको द्धार घचघच, एक ढयाङ्ग, एक ढम्म हो !
बोल्छ प्राण–नलीको भेरी,
‘कुइरो नाश ! कुइरो नाश !’ एक नयाँ प्रकाश !
वेदनाको ज्वाला मुख हो, न्याय बोली हो !

आँखाको यो दोष होला
अन्धतासँग रोष रोला
बम्किएको होश होला
दीर्घ नींदको बलि !
हिउँमा पाइला, झारमा पाइला, तीरमा पाइला !
नाङ्गा हड्डी क्रूर भाइ ला !
यो युवकको अञ्जुली !
जो जिएथे, जो मरेनन्, रातमा बोली हो !

क्याँग ती बूटले खान्थी
काँढा झाँग ती, बालू ढयाँग ती !
हाइ लडे, मर्काई आँग ली !
तिनको लाल छाप हेर !
फेर्छ पृथ्वी भोलि हो !
व्यर्थ हुन्न ! चल अगाडि !
बाढी, बाढी !
एक रोज होला फेरि नेपालीको यो आकाश
छयाँगछयाँगती !
युगले फेर्ला चोली हो !
कदम कदम हो, क्रान्ति, क्रान्ति
राष्ट्र शान्ति ! राष्ट्र शान्ति !
यी किरण फुटेर मेट्छन् भूतभ्रान्ति भूतभ्रान्ति !
फेर्ने चोली हो !

तारालाई बाटो लाउने, दिल उदाउने
न्यायशील !
छौ कि भूमा ? छौ भुवनमा ? छौ कि स्वरमा ?
लेऊ यो अपिल !
हकको शिशा छिन्नेमाथि !
मानवलाई किन्नेमाथि
हेर आँशु–झील !
आमा भोकी, बाटो रोकी, कोही हिँडयो कि !
सुन्निएका डील ?
ती रुलाउने, ती गिज्याउने, ती भिजाउने
लाई गिद्ध–चील !
आज तय होस्, आज तय होस्, आज तय होस्,
हकको टोली हो !

पाठो छिर्केको बिहान छ !
यो रगतले रात जान्छ !
कुम्भकर्ण माटो खान्छ !
रावण जा !
जिन्दगी !
तेल ढली, औ तेल जली !
बन्दछन् दीपावली !
सारा शिखर देशका जल्छन् भोलि हो !

सनसनी आनन्द कसको ?
वीररसको !
ज्यानको दाता उही,
ज्यान उसको
भेडा मर्छ घाँसमाथि, जिन्दगी नै रोग उसको !
अब नृसिंह गर्जिदो छ, खम्बा फोरी दीर्घ युगको,
दैत्य झस्क्यो ! दैत्य झस्क्यो
साध नरको चोली हो !

आयो मजा क्यै ? वीरहरु हो !
काल कुश्ती ?
भोलि क्या कहानी भन्लान्
हरिया बस्ती !
गोली हो यो !
दासदलको अन्त्य बोली !
अन्त्य बोली हो !
एकलौटी शक्ति रुन्छे, लोहा बिन्दु धोली हो !

भीम भाइ हो ! भीम भाइ हो ! भीम भाइ हो !
दाह्रा फर्रे !
काँधले धकेल्छौं पर्वत,
यो उखाड्छौं, यो उकेल्छौं
ढुङ्गा पर्रे !
दाना, दाना, पुरुखा झिल्के, पुरुखा झिल्के
जनको राज ! जनको राज !
या त भोलि या त आज !
पन्छी हो ! पन्छी हो !
हुर्रे ! हुर्रे !
आयो आज अन्तरात्मा दुष्टताको पोली हो !

बढ अगाडि, बढ अगाडि, बढ अगाडि !
निराश ताडी, आश छाडी,
बाढी ! बाढी !
काँढा गिज्याई, कुल्ची झाडी,
मानवको यो झन्डा पछाडि !
एक वीर, एक बज्र, चट्क बोली हो !

के दधीचि केही बुझ्यौ त ?
हड्डी चट्की
बाजलाई चोक्टा दिनुको
के त आज शौक भड्की ?
थर्र संसार पार्नु के यो
हाम्रो थोरै शान हो ?
मानिस पड्की, वायु रड्की, पृथ्वी गड्की,
वज्रको यो गान हो !
भोलि नेपाल आँखा मिच्ला
बिउँझी आँखा खोली हो !

गाउँछ गोली गोली जो !
स्वागतको बोली हो !
क्यै न बोले बाह्रमासे
फुल नित्य भोलि हो !
बोल्न पाए ‘जनतन्त्र’
धूवाँ फाट्दा खार छाड्दा
रुद्ध कण्ठ खोली हो !
गोली हो यो गोली हो !
तिनका मर्लान्,
असिना पर्लान्, पग्ली झर्लान् !
हाम्रा चाहिं जुगजुगलाई
गाइरहलान् होली हो !

प्रश्न – गोपाल प्रसाद रिमाल

गोपाल प्रसाद रिमाल  २१ मई १९१८ - २४ अक्टोबर १९७३ , काठमाडौँ नेपाल

गोपाल प्रसाद रिमाल
२१ मई १९१८ – २४ अक्टोबर १९७३ , काठमाडौँ नेपाल


नेपाली तिमी यहाँ किन आयौ ?
गो–रखाली हौ,
गो–रक्षाको भार लिई
बढ्दैबढ्दै आयौ ? नेपाली
तिम्रै गुफा कन्दराहरुमा
देखेथ्यो जगले पहिलो सपना,
तिम्रै वनमा पलेटी कसेर
सफल भएथ्यो ऋषिहरुको जपना,
पाएथे अन्धजगत्मा
बल्दो उज्वल दीप
के त्यही दीप लिई तिमी
बढ्दै आयौ दुनियाँमा ? नेपाली
आदर्शझैँ उच्च,
विस्तृत विशाल हृदयझैँ,
सत्य छुन बढेका,
या सतयका रुप भै उठेका
मनका लहरझैं सुन्दर
हिमालको रुपमा
अमरापुरीको पथ तिम्रै–
के सबैले स्वर्ग पुगेर
स्वर्गको सुन्दर कहानी भनेर,
फूलको माला लिन
घुम्दै आयौ यहाँ ? नेपाली
या बिजुलीका कणझैं प्राण वरिपरि
पञ्चभूतको आवरण बेह्री
तिमी बर्सने बादलझैँ
आह्र्लँदा कर्म–जगतमा,
कुनै विपरीत हुरीले
फेरो मार्यो र पथमा ?
नेपाली

सपना मा – गोपाल प्रसाद रिमाल

गोपाल प्रसाद रिमाल  २१ मई १९१८ - २४ अक्टोबर १९७३ , काठमाडौँ नेपाल

गोपाल प्रसाद रिमाल
२१ मई १९१८ – २४ अक्टोबर १९७३ , काठमाडौँ नेपाल


मेरो हरघडीमा जपना,
तिमी आज सपनामा आए !
यही आशाको पिलपिले बत्ती लिएर यो आधारातमा
म आफूलाई निद्रको घोर जङ्गलमा छोडिदिन्छु
बत्ती हुरीमा निभ्ला, म अललिउँला,
केही छैन,
तिमी मेरो पुग्ने ठाउँझैँ एक्कासि देखा मात्र परे,
तिमी आज मेरो सपनामा आए !
सपनामा तिमी सुरुुसुरु आउन सक्छौ,
न पर्खान, न पहरा–
बिपनाको पखेटा सपना न हो !
चाहन्छौ भने उडेर आऊ न, को रोक्छ ?
मन लागे तिमी दुष्यन्त भएर आऊ,
म शकुन्तलाझैँ फूलको सुसारमा हुन्छु ।
अथवा कथाका राजकुमारझैँ देशभूमण गर्दागर्दै
राक्षसले लुटिएको सुनसान शहरमा आयपुग,
एकलासको बगैँचामा सुतिरहेकी मलाई एक्कासि फेला पार,
मलाई बाब्ु–आमा भन्न कर परिरहेका राक्षसहरुबाट
छुटकारा दिन कम्मर मस,
म राक्षसहरुलाई आँसुले छकाएर
तिनीहरुको काल पत्ता लगाइदिन्छु,
तिमी उनीहरुलाई मार, मलाई हर !
अथवा मलाई झुक्यानमा पारेर यस्तो बेलामा आइपुग
जब म मेरो लाज र सङ्कोचको
पातलो घुम्टो र सप्को हाल्ने बहनासम्म गरुँ;
बल गनै नसकूँ !
तिमी आऊ—
बिपनाको हराएको मणि नै सपना न हो !
पृथ्वी पनि त निद्राजस्ता गहिरा समुद्रको पानीमा
स्वगैको दौलत चन्द्रमा र तारा पाउँछिन् ।
मेरा राजा !
मेरा परेला निद्राले भारी हुँनै लाए,
तिमी आज सपनामा आए ।

गोपाल प्रसाद रिमाल
gopal-p-rimal

कविता – दार्जीलिंगको बाघचुलीमा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


कञ्चनजङ्घा लेक भरिभर
ब्राह्ममुहूर्तमा मिरमिर, मिरमिर,
आँग जोरी भेडा उँग्छन् दलका दल,
पाठा, माउ सब, बादलका,
निश्छल !
भेडीगोठमा उँचाइका, बाफ–पस्विना, परिणत, जल
मेषभूत, विभूति रङ्गका
बादल !
निशिभर हावाघरका सुतेका
बिउँझिन लागे पलपल !

पहिले बिउँझ्यो निद्रित समीकरण,
हल्ले निद्रित पत्रहरु,
त्यक्त–तरु,
फुत्त झरेका पँखेरु–उरले, उत्सुकतासँग हुर्रा धकेले,
अलि गतिबाधा तर उच्चालक
छालहरु ।

विभा खुशीले भइन् उज्याली,
मौन प्रतीक्षा भो बादल !
स्वर्णिम, उर्णिम जीवन, जागृति,
परिणति पाउन,
पर्खिरहेको जस्तो जल !
उषा–किरणका भक्तहरुको
वाष्पिल आत्माको झैं जल !
दर्शनको मृदु भावस्फुरणका
ध्यान–निद्रा बनेझैं सजल !

छिक्र्यो गुलाफी क्षितिज किनारा,
प्रथम उषाको लाली सरि !
पहिलो छिर्का लागी फुटेका,
सृष्टिका कुड्मल–जाली सरि !
अथवा बिउँझिरहेको कविको
मुटुका बुबुल्के प्याली सरि !

छिर्दै आयो भुवा, भुवामा,
कवि–स्वपनाको धस्लीभरि !
साक्षात्कृता क्वै सुन्दरताको
स्मितिको गुलाफी लचक सरि,
खुल्दछ पूर्व किनारा लम्बिई,
भू–सगरी !

सृजनधूलीमा रङ्ग छिरबिर भो !
स्रष्टा चल्थ्यो !
उसका हात चलेझैं लागी,
आँखा घुमीकन लरबर भो !
छोएजति सब जिउँथ्यो, बल्थ्यो
सुन्दरले सब,
सुन्दर भो !

कोही रँग्थ्यो तरलाकारी, भाव–भुवामा
बल्दो क्षणको जल्दो रङ्ग ।
ज्वाला–तरङ्ग !

सिँगार्न थाल्यो प्रकुति पुरुषले,
शर्मी प्रकृति बन्थिन् दङ्ग !
ब्रीडा जन्मी जपाकुसुममा,
उत्सव बोल्थे विहङ्ग !

यस्तो रङ्गिएको आकाश !
हरेक ठाउँमा अद्भुतताले
चुम्बित,
होइन, सेता तपस्या–चूली
उपर खुलेको स्वर्ग हि खास ?

माला कहीं क्या विवाहोत्सवका !
क्या लच्के !
कहीं, परीहरु हातेमालो,
नाची मनोहर, क्या मस्के !
स्वर्ग र पृथिवीको छ विवाह !
वाह !
इन्द्र आफैं ऐरावतमा
क्या लस्के !
आए उ ! उ ! वनमाली ती, मुरली अधर ती,
निस्के !
सजग चराचर रङ्गमा नाच्यो, मीठो सुर ली, मीठो सुर ली !
दिल उर्ली !
कलपुर्जा सब मेरा,
चुम्बक अगाडि झस्के !

मानव कल्पना भरखर बिउँझी,
आँखा मिचेझैं, जिल्ल परी !
सारा प्रथम पुराणकथाका,
आत्मा लागी बुभूmँ अलिकति
चौकीवरी ।
वेद जन्मियो कमलपत्रमा उ त्यो कुनामा !
उ त्यो कुनामा !
ज्ञान वैरियो किरणहरु झै धन–तनमा उ !
आँसु–बुनामा !
शिवले गरल पिईकन तमको, उम्ल्यो अमृत !
उम्ल्यो अमृत !
यो के ?
माया उपर परेको सत्चित्, सच्चित, !
आनन्द हो ए !
हयग्रीव छन् गाइरहेका काहीं, करलहरीमा, करलहरीमा !
चित्रकला छन् जन्मिरहेकी स्वर्गधुरीमा, स्वर्गधुरीमा !
सारा कलाको अभिनय देख्दछु
अप्रत्याशित, यो अनमोल,
जीवन घडीमा ! जीवन घडीमा !

कञ्चनजङ्घा कञ्चन भो,
आयो हिरण्मय, आयो किरणमय !
अमृत बनाई सकल मरणमय !
मृत्युको एक छिन लाञ्छन् भो !

तब देखें एक सेतो कचौरा
हिउँको !
त्यसले अगणित युगभर पिएथ्यो,
यस्तो मदिरा,
यस्तो मदिरा,
त्यसको आत्मासाथ मितेरी लाउन पाऊँ त
एक छिनको !
प्रभात पागल भनीकन हेर्थे, आँखा चकित
रे सब जनको !

फर्के !
फर्के, फर्की नजरले हेर्न, फर्की, फर्की,
अद्भुत हिमाल !
दृश्य कमाल !
अद्भुतताको आदिम सदन त्यो,
काञ्चनजङ्घा गिरिको भाल !
प्रकुति त्यहाँ छन् प्रदर्शिनीमा, कल्पनाका सब धन ली,
नवसृष्टिधूलिका घन ली !
बाघचूली चढेकी देवी,
त्रिभुवनसुन्दरी, बल्दी, जल्दी,
देखें केही, सुने पनि केही,
छाड्थ्यो शरीर यो एक छिन देही !
एक दर्शनमा ज्ञान अनन्त छ,
एक वाणीमा वेद हजार !
धर्म यसै गरी जन्मे होलान्,
साहित्य, कला, औं संसार !

कविता – पोखरा – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा  Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


माछापुच्छे!’हिमशिखरको बादशा’ पोखराली !
देखेँ तिमै्र वरपर सबै पश्चिमा राज्य खालि !
डाँडाकाडाँ वन नद दरी सम्थली औ कराली
साराका छौ प्रभु सरि तिमी दिव्य श्रीपेच डाली !

राजा ! तिम्रो बगल महिषी अन्नपूर्णा हिमाल
नीला गादी उपर डटिँदा हुन्छ शोभा कमाल !
राजारानी ! हृदय कविको तृप्त कैल्यै हुँदैन !
नेपालीले हुकुम दुईको छातिले बिसर्िदैन !

हाम्रो राष्ट्र प्रकृति रचना छन् प्रधानै हिमाल !
चूली राजा बहुविध जहाँ सत्यका नीतिपाल !
सेतो छापा सकल दिलमा पर्छ आदेश सार !
हाम्रै हाम्रै प्रकृतिसँगमा मन्त्र मीठो बहार !

सान्दर्यैको चलपल हुँदो पोखरीझैँ छ देश !
थुम्काथुम्की सरस हरिया राखिए बेस बेस !
माछामाछी सदृश दुनियाँ क्यै सुनौला रँगिन !
सेतो माछो प्रमुख पुछेर, राज गर्दो छ मीन !

डुङ्गा शायद् यस शिखरमा सृष्टिको बाँधिएथ्यो !
शायद् चीरा यिन गिरिविषे चक्रले काटिएथ्यो !
मान्छेको हो प्रथम सृजना कल्पिएका यिनैले !
पैला शक्ति प्रकृत अझ छन् लुीलिँदा देख्छु मैले !

कल्ले शिल्प्यो अवनितल यो लाख बुट्टा कुँदेर?
शोभाको यो घर अजमियो पोखरा नाम हेर!
पन्ना झुक्यो चपल सरितालाई दी नागबेली?
डाँफे रङ्ग्यो? चिरबिर भर्यो? छिर्बिराएर बेली?

स्रष्टा यी हुन् यस जगतका विष्णु लक्ष्मी समान !
साथै बस्छन् शुचिकर महान् उच्चतामा सुवान !
भाले पोथी प्रतिम सकल सृष्टिका प्रीति जोडी !
छाती फुल्दै दरशन गरी उभ्भिएँ हात जोडी !

छर्लङ्गै छन् वरपर दिशा नीलिमा मुस्किँदी छ !
हावा उड्दा हरर वनकी श्री खिची जिस्किँदी छ !
टड्कारो यो शिखर हिउँको क्या उठेरै चिहायो !
कल्लाई ए युवती ! जलमा फूल फ्याँक्छयौ त्यहाँ त्यो !

तिम्रा आँखा यस गगनका प्रीतिका तारका ती !
लाल्पातेझैँ तन रस भए भूमिका भारका ती !
हावा तिम्रो मन गिरिसुता ! व्योमले नील नानी !
सेतो छाला तुहिन जसमा रश्मि चढ्छिन् बिहानी !

कोही यौटा पुरुष-सपना टाकुराको प्रदान
पाई राती शिखर प्रतिभालाई यो पुष्पदान !
गर्दी छौ के प्रथम दिलको सत्प्रतिज्ञा उचाली
सेतो प्रीति प्रकृत हिउँझैँ थाह भै आज खालि

हो, हो, यो हो, मिथुनरसको गीति गुँज्ने प्रदेश !
डाँफे डाँफी नवरँग बुटे कल्पना कूँज देश !
मीठो चूली वयस-रसको गीति-खोला-मुहान !
बोल्दा भन्दा अमुखर तिमी गीति छौ दिव्य जान !
दोटा कोही यिन शिखरमा सुन्छु खेल्दा जुहारे
बेनामी छन् ! मिरमिर कहीँ अर्थ खुल्दो छ क्यारे !
लीला खेलौँ तरल उछलौँ चिल्बिले हौँ बनेली !
हाम्फालूँ क्यै ! खुसखुस गरौँ ! सुस्तियौँ ! भन्दछन् ती !

दोटा खेल्दा समुह धरती बन्दछिन् यी हरीलो
आली-खोला वन-खलबला धोबिनी भै सुरीली !
चाँदीपत्ती जलदचयकी छाउनी चल्न थाली
वर्षा वर्षी दिल उपर भो कल्पनाच्छाद-जाली !

लक्ष्मी ! लामा लहलह हुँदा फाँटका स्वर्णभार
तिमै्र माया वरपर कुदी बेलिँदा भै तयार
साँचेका यी हँसमुख मिठा बन्धुकी पोखराली
रानी बन्छयौ प्रकृत अभिधा अन्नपूर्णा हिमाली !

नामै मीठो ! शरद रजनीले थिइन् यो कहेकी !
सेतीद्धारा सलिल छिनु ली जो यहाँ छन् बहेकी !
भनछन् चूली जसरि चुलियो उत्तिकै हुन्छ बाली !
बाली काट्दा हँसमुख तिमी मुस्किँदप् हौ उज्याली !

द्यौता बस्ने वरपर सभा गोलझै क्यै त्यहाँ छ !
खोदेको झैं हिउँ अलिकता आसनी झैं जहाँ छ !
सल्ला’ होला सुरवर बसी काजमा पोखराली !
सच्चा नीति प्रकृत कसरी चालिएली उज्याली !

माछापुच्छे!यस जगतको सभ्यता शुभ्र कान्ति !
शिल्पै मीठो ! युवति सुकला ! दिव्य सन्देश शान्ति !
चट्टानै छन् युवक महिमा ! छन् नदी काव्य-दान !
नेपालीको रस-मुटु यही भारतीको मुहान !

नेपालीको प्रथम कविता छैन यसबाट दूर !
यो पानीको प्रथम गतिको गीति हो विश्वनेर !
यो भूस्वर्ग प्रकृति रचित प्रौढ सम्भावनामा
होला यात्रास्थल रसिकको विश्वमा फस्टिँदामा !

फेवामा गै प्रतिदिन यहीँ सम्झना ली डुबुल्की
बिसे्रली यो कलह जगको मत्स्यको पुच्छ झल्की
नीलो होला ज्वर समरको, चट्ट सुस्केरिएर
सम्झे ताराजडित जलको शान्तिको कान्ति हेर !

ओढीछन् लौ अब त बदली अन्नपूर्णा लुकेर !
माछापुच्छ्रे अलि अलि टुपो देखियो मिर्मिरेर !
झस्काएका मकन दिलमा झ्वास्स आएर आज !
लौ ! लौ छोपे मुख दुइ जना बल्ल लागेछ लाज !

कविता – जुरेली को गान – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा 12 Nov 1909 - 14 Sept 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
12 Nov 1909 – 14 Sept 1959


के बोल्छे यो जुरेली ?
सगरभरभुवा आँसुका बान्किला छन् !
राम्री ती इन्द्र–रानीतिर दिल–उछला छालझैं
भङ्गिला छन् !
रोएका ली जवानी दिलभर तिनको बोल्दछे यो निचोर !
चिर्छे एकान्तलाई पिउ पिउ स्वरले,
गीतले चित्त चोर !
सारा शब्दार्थ घोली अमृत–मथनले
विश्व–भाषा बनाई,
स्पन्दी, छन्दी, उछाली, सकल हृदयका्े
वेदनानन्दलाइर्,
कोपी खोलेर बोल्छे, सजल मृदुलता, सूक्ष्म बास्ना बहाई !
के, के, के, खल्बल्याई दिलदिल ! पृथिवी भावगोला तुल्याई !
बास्नाले फूल बोल्छन् यति, ज्वलनमा प्यास रङ्गीन वाणी !
यै हो गाना उडेका रुदित भ्रमरको, जिन्दगीको कहानी !
वाणी छोटी यही हो प्रकृति–पुरुषको ! गुन्जिदो यो जवानी !
यो हो थोपा, निचोर श्रुति, रस कविको प्यारको फूलदानी
पानीको कल्कलाई जलनिधितिरको यो दगुर्दो रुलाई !
यो हो बोली निशाको शशधरतिरको, शीतको पिल्पिलाई !
फिर् फिर् हो पुतलीको छवितिर, छविको पुतलिमा ढलाइृ!
माटाको भित्र बोल्दो बुलबुल मुटु हो, सम्झिदो स्वप्नलाई !
छायालाई अँगाली छवि छ जलदृशी ! सम्झना शून्यलाई !
केही, काहीं भएको, तर सँग नहुँदा क्यै पिरल्दो मलाई !
‘आ ! आ !’ भन्दो झझल्को, अमिट कठिनता कल्पनाको छुआई !
छाया गाडा बिझेको, कणकण चसकी, खालि रुँ रुँ जिलाई !
राम्री सृष्टि, प्रकृति अथवा खूव श्रृङ्गार पारी,
पर्खी, झुक्दै चलेकी, प्रियतम नमिली, दृष्टि मार्गभिसारी,
रुन्छे कोही थलामा मनमन गहिरो, आँसुको बाफ पारी,
भाषाभन्दा परैका ध्वनि त्यस दिलका गुँज्छ पन्छी, फिजारी !
रुन्छन् रानी जवानी सब युग, थलका, धोइ एकान्तलाई !
माटो फोरेर आत्मा मुखरित छ, जिती पुष्पको वासलाई !
यो हो माधुर्य के को ? –पिउपिउ रसको, मृत्युमा अमृतलाई !
बोल् ! बोल् ! मिठो जुरेली ! म पनि सँग बगें अर्थ पारी, रमाई !
कोपी खोल्ने क्रिया हो जलकण भरिने कुँद्नु यौटा कटौरा,
जो फुल्छन् फूल रुन्छन्, दिलभर जलका विन्दु झल्केर बौरा !
पन्छी यो, व्यक्त गर्दो कुसुम–हृदयको वेदनाको जवाफ,
दोटै आवान फाली, दुख सुख सुकला विश्वको चाल्छ साफ !
मोटोले स्पन्द पाई, किरणसँग जहाँ प्यारको भो प्रसूति,
भाषा खोज्दै उठयो त्यो तृण, कुसुम भई, गाउँदै अश्रुगीति,
पन्छी भै त्यो छचल्क्यो श्रवणविवरमा, वेदना बोल्छ साफ !
भाषा हो काल सारा बिउँझिनु दिलमा–दिव्य बक्सीस, श्राप !
‘पी पी’ हो शब्द पैलो, अमुखर दिलको, जन्मिदा प्यास, पानी !
भाषा या प्यारको हो ! विधु गगनसिखा, भूचरी कल्पिंदा नि !
तान्छिन् शोभा निचोरी दिलउपरतिरै— बोल्न लागी जुरेली,
पृथ्वीको जन्मदेखिन् अझतक जति छन् बोल्दछे क्या पिरोली !
ऊषा रुन्थिन् पियासी, मखमल फुलमा अङ्ग गोरा बटारी,
स्वप्ना भारी पुकारी, उदयविरहिणी, स्वर्ग गुम्दी, विचारी,
रुन्थे सारा फुलेका कुसुम वनभरी, वाणपुत्री निहारी,
तैंले होला सिकेको विरहुसुर त्यहीं, बोल्न पन्छी पियारी !
फुल्दा, सेता बदामी कुसुम झरझरी झार्दथे मिष्ट झोका
रोका आँशू खसाली बरबर उरमा, जूनले जल्पिएका,
राधा बन्दी कसैकी मनमन, वयसी दिव्य संयोगिताले
एकान्ती गुन्गुनीमा दृगजल उछलिन् बुल्बुली यै टुनाले !
जल्पीथिन् जानकीले मनमन सुर यी, रामजी कल्पिएर,
वंशी बज्थ्यो यसैमा टिरलिर यमुनाकूलमा कल्किएर !
हेलेन् होलिन् रुँदी यी दुखमय सुरमा, प्यारि पारी विषाद,
वर्षाई वेदनाका अति सुषम कणी, —युद्धका बाफ वाद !
सोला हो, स्वादु सोला, अतिशय दुखको सौख्य यो हो पिरोला !
गोला, मीठो, अबोला, बहन दुध भए, प्राप्ति बैकुण्ठ होला
यो चोलाको सुनौला जलप, रस यही, धाम गौरी र भोला !
पी पी बोल् रे जुरेली ! हृखय हृदयको बोल्छ संसार–गोला
यो कोपीको सुहानी जललव, रसको जिन्दगीबीच नानी !
यो तिर्खाको छ वाणी, प्रकृति–पुरुषको यो पुरानो कहानी !
यो हो दर्दी जवानी, प्रणय मुखरिंदो, गीतिकी रानी !
यो चूली हो हिमानी, शरण जगतको, भित्रको ढुक्ढुकानी !
झुक्लिन् छाया अँध्यारी सघन गगनकी, वर्वरी वर्ष वर्ष !
झिल्केली है बिजूली, क्षण क्षण मनमा सम्झनाबाट पर्श !
थोपा झर्लान्, सिहर्लान् तरुवर, लतिका ! वायु बोक्ने छ बाफ !
चल्ला यस्तै जगत्मा ! हृदय पिरलिंदै आउलान् यै विलाप !
छाती, छाती पुकार्लान् ! जल, जलकणिका बैंसले बैंसलाई !
प्यासी बोल्लान्, छिचोल्लान् समय र पिंजरा, गीतमा बग्न पाई !
घाँसी बाला छहर्लिन् हृदयजल कहीं, चम्चमाई हँसिया !
उक्लेका क्वै, सुसेली नव दिल–सपना, श्री पुकार्दो घँसीया !
बोल् ! बोल् ! बोली सुरीलौ, पिउ पिउ नित हे पिंजराकी जुरेली,
बोल्छन् यै वेदनवाणी–अतिसुषम उषातर्फ आत्मा पिरोली,
जूनेली ज्योति जेली हृदयभर यही, थोर संकेत खोली,
प्यासी बोलें म आफैं ‘पिउ’ अरथविना मृत्तिका क्यै छिचोली !

लक्ष्मी प्रशाद देवकोटा

1413969624_m,aha

कबिता – पागल – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा  Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


जरुर साथी म पागल !
यस्तै छ मेरो हाल ।
म शब्दलाई देख्दछु !
दृश्यलाई सुन्दछु !
बासनालाई संबाद लिन्छु ।
आकाशभन्दा पतला कुरालाई छुन्छु ।
ती कुरा,
जसको अस्तित्व लोक मान्दैंन
जसको आकार संसार जान्दैन !
म देख्दछु, ढुङ्गालाई फूल !
जब, जलकिनारका जल चिप्ला ती,
कोमलाकार, पाषाण,
चाँदनीमा,
स्वर्गकी जादूगर्नी मतिर हाँस्दा,
पत्रिएर, नर्मिएर, झल्किएर,
बल्किएर, उठ्दछन् मूक पागलझैँ,
फूलझैँ- एक किसिमका चकोर फूल !
म बोल्दछु तिनसँग, जस्तो बोल्दछन् ती मसँग
एक भाषा, साथी !
जो लेखिन्न, छापिन्न, बोलिन्न,
बुझाइन्न, सुनाइन्न ।
जुनेली गङ्गा-किनार छाल आउँछ तिनको भाषा
साथी ! छाल छाल !
जरुर साथी म पागल !
यस्तै छ मेरो हाल !
तिमी चतुर छौ, वाचाल !
तिम्रो शुद्ध गणित सूत्र हरहमेशा चलिरहेको छ
मेरो गणितमा एकबाट एक झिके
एकै बाँकी रहन्छ !
तिमी पाँच इन्द्रियले काम गर्छौ,
म छैटौँले !
तिम्रो गिदी छ साथी !
मेरो मुटु ।
तिमी गुलाफलाई गुलाफ सिवाय देख्न सक्तैनौ,
म उसमा हेलेन र पद्मिनी पाउँछु,
तिमी बलिया गद्य छौ !
म तरल पद्य छु !
तिमी जम्दछौ जब म पग्लन्छु,
तिमी सँग्लन्छौ जब म धमिलो बन्छु,
र ठीक त्यसैका उल्टो !
तिम्रो संसार ठोस छ ।
मेरो बाफ !
तिम्रो बाक्लो, मेरो पातलो !
तिमी ढुङ्गालाई वस्तु ठान्दछौ,
ठोस कठोरता तिम्रो यथार्थ छ ।
म सपनालाई समात्न खोज्दछु,
जस्तो तिमी, त्यो चिसो, मीठो अक्षर काटेको
पान्ढीकीको बाटुलो सत्यलाई !
मेरो छ वेग काँडाको साथी !
तिम्रो सुनको र हीराको !
तिमी पहाडलाई लाटा भन्दछौ,
म भन्छु वाचाल ।
जरुर साथी ।

मेरो एक नशा ढिलो छ ।
यस्तै छ मेरो हाल !

कविता – यात्री – लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959

लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा
Nov 12, 1909 – Sept 14, 1959


कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन मन्दिरमा जाने हो?
कुन सामग्री पुजा गर्ने, साथ कसोरी लाने हो?
मानिसहरूको काँध चढी, कुन देवपुरीमा जाने हो?

हाडहरूका सुन्दर खम्बा, मांसपिण्डका दिवार !
मस्तिष्कको यो सुनको छाना, इन्द्रियहरूका द्वार !
नसा-नदीका तरल तर, मन्दिर आफू अपार !
कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन मन्दिरको द्वार ?

मनको सुन्दर सिंहासनमा, जगदिश्वरको राज !
चेतनाको यो ज्योति हिरण्यमय, उसको शिरको ताज !
शरिरको यो सुन्दर मन्दिर, विश्वक्षेत्रको माझ।

भित्र छ ईश्वर बाहिर आँखा, खोजी हिड्छौ कुन पुर?
ईश्वर बस्तछ गहिराइमा, सतह बहन्छौ कति दुर?
खोजी गर्छौ हृदय लगाऊ, बत्ति बाली तेज प्रचुर ?

साथी यात्री बीच सडकमा, ईश्वर हिड्छ साथ
चुम्दछ ईश्वर काम सुनौला, गरिरहेका हात
छुन्छ तिलस्मी करले उसले, सेवकहरूको साथ ।

सडक किनार गाउँछ ईश्वर, चराहरूको तानामा
बोल्दछ ईश्वर मानिसहरूका, पिडा, दु:खको गानामा
दर्शन किन्तु कहिँ दिँदैन, चर्म-चछुले कानामा ।
कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन नव-देश बिरानामा?

फर्क फर्क हे ! जाऊ समाऊ, मानिसहरूको पाउ !
मलम लगाऊ आर्तहरूको, चहराइरहेको घाउ
मानिस भइ ईश्वरको त्यो, दिव्य मुहार हँसाऊ