नैतिक दृष्टान्त – लेखनाथ पौड्याल

लेखनाथ पौड्याल  १८८५  -  १९६६  कास्की नेपाल

लेखनाथ पौड्याल
१८८५ – १९६६ कास्की नेपाल


बडाले जे गर्यो काम हुन्छ त्यो सर्व-संमत ।
छैन शङ्करको नङ्गा, मगन्ते भेष निन्दित ।।

गरदैन ठूलो व्यक्ति मर्यादा-स्थिति-लङ्घन ।
बसेको छ महासिन्धु सीमाबद्ध बनीकन ।।

दबिन्छ गुणिको दोष गुणका राशिमा परी ।
रश्मिले चन्द्रको दाग दबाएकै छ बेसरी ।।

कसैको लोकमा छैन एकैनास समुन्नति ।
अरूको के कुरा हेर सन्ध्यामा सूर्यको गति ।।

छोटो बढ्यो भने ज्यादा फूर्ति ढाँचा बढाउँछ ।
उर्लंदो खहरे हेर कत्तिको गड्गडाउँछ ।।

ज्यादा सोझो हुनुभन्दा टढिनु छ फला-धिक ।
गरदैन कुनै सोझो ग्रहको पूजना–दिक ।।

टपर्टुञ्या पनि हुन्छ मूर्खमध्ये प्रतिष्ठित ।
बोलने को अँध्यारोमा महा–त्मा जुन्किरीसित ।।

सानैदेखि छुचो हुन्छ दुष्ट मानिसको मति ।
घोचने जङ्गली काँढा पहिले नै तिखा कति ।।

मिलेर काम गर्नाले हुन्छ अत्यन्त फायदा ।
एकता हेर कस्तो छ मौरीको महमा सदा ।।

जो दिंदैन उही दिन्छु भनी गर्जन्छ सत्त्वर ।
जो हो नवर्षने मैघ उसैको हुन्छ घर्घर ।।

हुनुपर्दछ मौकामा शत्रुको पनि सेवक ।
कोइली कागकै बच्चा बन्छ सानू छँदा तक ।।

गुणग्राही जहाँ छैन वहाँ के गरला गुणी ।
कौडीमा तक मिल्किन्छ भिल्लका देशमा मणि ।।

योग्य स्थानविषे मान सानाले पनि पाउँछ ।
कृष्णाका तटको ढुङ्गा देवता कहलाउँछ ।।

उपकारी गुणी व्यक्ति निहुरन्छ निरन्तर ।
फलेको वृक्षको हाँगो नझुकेको कहाँ छ र ।।

मेटिंदैन कसैबाट आफनू कर्मपद्धति ।
बनवासी बने राम चौधै भुवनका पति ।।

धर्म हो धीरको धैर्य राखनू दु:खजालमा ।
मानू मौनव्रती हुन्छ कोइली शीतकालमा ।।

सारा सार लिई कन्था छोडी-दिन्छ गुणी जन ।
रस चुसेपछि भृङ्ग फूलमा भुल्दथ्यो किन ?

सङ्गले पनि जाँदैन दुष्टको दुष्टा रिस ।
श्रीखण्डमा बसी सर्प कहाँ हुन्थ्यो र निर्विष ।।

मूर्खका मनमा अर्ती गालीतुल्य बिझाउँछ ।
दूधपान गरी सर्प खालि विष बहाउँछ ।।

सत्य संदेश – लेखनाथ पौड्याल 

थोत्रो पाटी उज्यालो, मलिन तृणकुटी, कन्दरा झन् उज्यालो

भिक्षा भारी उज्यालो, अझ वन वनको साग सिस्नु उज्यालो।

फयाङ्लो गुन्द्री उज्यालो, वर पर घुम्दा जीर्ण कन्था उज्यालो

तृष्णाको तुच्छ जालो मनबीच नभए जो मिल्यो सो उज्यालो।।

कालो मन्दाकिनीको जल, जलनिधिका मोतिको ज्योति कालो

कालो सौदामिनीको चहक सब शरच्चन्द्रको कान्ति कालो।

कैलाश श्रेणि कालो झलमल गर्ने शु्र्यको बिम्ब कालो

यो सारा सृष्टि कालो मनबिच छ भने दम्भ दुर्भाब कालो।।

मत्ता हात्ती हलुङ्गो, विकट जलधिका ह्वेल माछो हलुङ्गो

जङ्गी बेडा हलुङ्गो, विकट कटकटे रेलगाडी हलुङ्गो।

शैलश्रेणी हलुङ्गो, पृथुतम पृथिवी-पिण्ड सारा हलुङ्गो

यो व्रह्माण्डै हलुङ्गो, जब सब मनको तिर्सना लाग्छ टुङ्गो।।

दोषी माता पिताका बचन गुरुजनादेश नि:शेष दोषी

सत्यात्मा मित्र दोषी गृह परिजनको चाल देखिन्छ दोषी।

पत्नीको प्रेम दोषी अमृतमय मीठा वेदका वाक्य दोषी

यो सारा सृष्टि दोषी विधिवश छ भने आफ्नो दृष्टि दोषी।।

जस्तो मानी धनीका नगिच हरघडी टप्प जोडेर हात

छाती खोलेर गर्छौ हृदय बुझि सदा नम्रता साथ बात।

दु:खीका साथ उस्तै विनयसित सदा मर्म सम्झेर बोल

गर्नै पर्दैन फेरि ब्रत, जप, तपले स्वर्गको मोल तोल।।

दशैँ – लेखनाथ पौड्याल 

Lekhnath Paudyal 1885 – 1966 Arghau Archale, Kaski, Nepal

Lekhnath Paudyal
1885 – 1966
Arghau Archale, Kaski, Nepal


हट्यो  सारा हिलो मैलो

हरायो पानीको वर्षा

भवानीको भयो पूजा

चल्यो आनन्दको वर्षा

जता जाउ उतै भन्छन्

दशैं आयो दशैं आयो

यही आनन्द चर्चाले

सबै संकष्ट बिर्सायो 

ठूला साना सबैलाई

दशैं अत्यन्त राम्रो छ

चलेका चाडमा ज्यादै

यही उत्कृष्ट हाम्रो छ 

सबै अत्यन्त आनन्दी

सबै छन् पिङमा दंग

सबैको देखिंदै आयो

उज्यालो चेहरा रंग !

 कालमहिमा – लेखनाथ पौड्याल

Lekhnath Paudyal 1885 – 1966 Arghau Archale, Kaski, Nepal

Lekhnath Paudyal
1885 – 1966
Arghau Archale, Kaski, Nepal


भाका, भूल, दया, क्षमा र ममता, सन्तोष जान्दैन त्यो,

इन्द्रै बिन्ति गरुन् झुकेर पदमा त्यो बिन्ति मान्दैन त्यो,

थुप्रोमा उधिनी मिठो र नमिठो रोजेर छान्दैन त्यो,

खाता जाँची सबै दुरुस्त नबुझी बिर्सेर हान्दैन त्यो ।१।

राजा रङ्क सबै समान उसका वैषम्य गर्दैन त्यो,

आयो टप्प टिप्यो, लग्यो, मिति पुग्यो टारेर र्टर्दैन त्यो,

लाखौँ औषध अस्त्रशस्त्र महिमा देखेर र्डर्दैन त्यो,

व्याधातुल्य लुकेर चल्दछ सदा मारेर मर्दैन त्यो ।२।

आँसुका दहमा नुहाउँछ चिसो पानी रुचाउन्न त्यो,

सुख्खा जर्जर अस्थिपञ्जर विना शैया बनाउन्न त्यो,

मैलो भष्मसिवाय अङ्गभरमा केही लगाउन्न त्यो,

हाहाकार सरी मिठो अरु कुनै संङ्गीत गाउन्न त्यो ।३।

जोजो मिल्छ सुलुक्क निल्छ मुखमा हाली चपाउन्न त्यो

थाल्यो च्वाम्म सबै चपाउन भने आहार पाउन्न त्यो,

जत्ती मिल्छ उती उकेल्दछ पनि केही पचाउन्न त्यो,

यै चालासित कल्पकल्प कहिल्यै खाई अघाउन्न त्यो ।४।

सत्य-सन्देश २ – लेखनाथ पौड्याल

मेरा जीवन-पुष्पको
जगतले पाओस् मिठो बासना
आओस् सौरभ
विश्वको पनि ममा भन्ने भए चाहना ।
आफूमा तिमि दोष
खोज, गुणको गर्बीपना दूर होस्
अर्काका गुण खोज,
दोषहरूको चर्चा, चियो क्यै नहोस् ॥

साहित्यको फुटबल – लेखनाथ पौड्याल

भाषा छ विशाल चौर समा गर्दै ठुलो तर्खर
भै केही फरवार्ड, रेफरि कुनै ब्याकिङ् र गोल्कीपर ।
खेल्दै छौं फुटबल बालक सबै साहित्यको बेसरी
हावा छैन परन्तु भित्र उसमा गुड्दैन केही गरी ।।

खेल्नै हो अब खेल यो यदि भने चाँडो अगाडी सरी
ल्याऊँ शुद्ध विचार-पम्प, उसमा जोडौं र त्यो सुस्तरी ।
हावा जागृतिको क्रमैसित भरौं सर्वत्र त्यो टन्न होस्
भर्दा जोड परेर किन्तु पहिल्यै टुट्ने र फुट्ने नहोस् ।।

त्यो घात-प्रतिघात-चङ्क्रमणको चातुर्यु-सौदामिनी
लड्नासाथ उठेर चक्कर लिंदै घुम्दै रहोस् फन्फनी ।
खेल्छौं हामि जती उती चटपटे उस्को नयाँ रङ्ग होस्
सारा दर्शक वर्ग मस्त सुरमा ताली पिटी दङ्ग होस् ।।

सत्य सन्देश १ – लेखनाथ पौड्याल

कालो मन्दाकिनीको जल, जलनिधिका मोतिको ज्योति कालो
कालो सौदामिनीको चहक सब शरच्चन्द्रको कान्ति कालो।
कैलाश श्रेणि कालो झलमल गर्ने शु्र्यको बिम्ब कालो
यो सारा सृष्टि कालो मनबिच छ भने दम्भ दुर्भाब कालो।।

दोषी माता पिताका बचन गुरुजनादेश नि:शेष दोषी
सत्यात्मा मित्र दोषी गृह परिजनको चाल देखिन्छ दोषी।
पत्नीको प्रेम दोषी अमृतमय मीठा बेदका वाक्य दोषी
यो सारा सृष्टि दोषी बिधिवश छ भने आफ्नो दृष्टि दोषी।।

थोत्रो पाटी उज्यालो, मलिन तृणकुटी, कन्दरा झन् उज्यालो
भिक्षा भारी उज्यालो, अझ वन वनको साग सिस्नु उज्यालो।
फयाङ्लो गुन्द्री उज्यालो, वर पर घुम्दा जीर्ण कन्था उज्यालो
तृष्णाको तृच्छ जालो मनबीच नभए जो मिल्यो सो उज्यालो।।

भर्दाभर्दै हजारौँ बिषय-सुख-घडा देह लम्तन्न पर्दा
झर्दा सम्पुर्ण सेखी, तुजुक पवनले निस्कने जोड गर्दा्
सर्दा आपस्त डर्दै पर पर धमिलो नाचको अन्त्य पर्दा
गिरदामा साथ जाने कुन-कुन चीज हुन्? सम्झ ती काम गर्दा।।

जस्तो मानी धनीका नगिच हर घडी तृपत जोडेर हात
छाती खोलेर गर्छौ हृदय बुझि सदा नम्रता साथ बात।
दु:खीका साथ उस्तै बिनयसित सदा मर्म सम्झेर बोल
गर्नै पर्दैन फेरि ब्रत, जप, तपले स्वर्गको मोल तोल।।

मत्ता हात्ती हलुङ्गो, बितत जलधिका ह्वेल माछो हलुङ्गो
जङ्गी बेडा हलुङ्गो, विकट कटकटे रेलगाडी हलुङ्गो।
शैलश्रेणी हलुङ्गो, पृथुतम पृथिवी गोल सारा हलुङ्गो
यो व्रह्माणडै हलुङ्गो, जब सब मनको तिर्सना लाग्छ टुङ्गो।।