चामलको मान! – निशा राई

ग्रेट हिमालयन ट्रेल (पदमार्ग) ले ल्याएको पर्यटकीय चहलपहल बुझन केही महीनाअघि हुम्ला सदरमुकाम सिमकोट जाने मौका जुरेको थियो। नेपालगञ्जबाट सिमकोट पुग्ने एक मात्र विकल्पको रूपमा उपलब्ध ‘चिलगाडी’ को एउटा टिकटलाई पर्दोरहेछ– रु.१२ हजार! बिहान आठ बजे राँझा विमानस्थलमा हवाइजहाज चढ्दा त्यसका लगभग सबै सीटमा चामलका बोरा राखिएका थिए (हे.तस्बीर)। विमानमा दुई पाईलट र एक एअरहोस्टेस बाहेक मानव यात्रीमा एक अधबैंसे, दुई बालकसहितकी एक महिला र म पाँच जना मात्र थियौं। एअरहोस्टेसले ट्रेमा कपास र चकलेट ल्याउँदा म मनमनै चामलका बोरा गनिरहेकी थिएँ। त्यस्तै ४० बोरा थिए होलान्। यसरी लगिएको चामलको ढुवानी भाडा खाद्य संस्थानको हो भने प्रति किलो करीब रु.९५ र निजी हो भने प्रति किलो रु.१३० पर्दो रहेछ!

एक घण्टामा जहाज सिमकोट उत्रिंदा विमानस्थलमा २० जना जति नौजवान सुन जस्तो त्यो चामल पर्खेर बसेका थिए। काठमाडौंमा मैले कहिल्यै वास्ता नगरेको चामलको यत्रो मान देखेर म अवाक् भएँ। राजधानीमै जन्मेहुर्केकी मैले कर्णालीको दुःखको कथा पढे–सुनेकी त थिएँ, तर यथार्थसँग साक्षात्कार पहिलो पटक गर्दैथिएँ। यात्राका क्रममा मैले काठमाडौंका चोकहरूमा फोहोरसँगै फालिएका सहस्र सिताहरू सम्झिए । विमानस्थलबाट निस्केर सिमकोट बजारको विजय होटलमा खाना खान के बसेकी थिएँ, होटलका साहू विजय लामा फुर्तीसाथ चामलका बोरा बोकेका युवकहरूको हूल लिएर आइपुगे। अघि विमानबाट ल्याइएको चामलका १० बोरा उनैले मगाएका रहेछन्। विजय होटलबाट जिल्ला प्रशासनतिर लाग्दा बाटोको दायाँछेउमा खाद्य संस्थानको कार्यालय भेटिंदोरहेछ, जहाँ जिल्लाका ३० वटै गाविसको प्रतिनिधित्व गर्ने करीब १०० जना मानिस लाइन बसेका थिए। आ–आफ्नो गाविस सचिवको सिफारिस लिएर आएका तीमध्ये धेरैले त्यहीं रात बिताएका रहेछन्, भोलि रित्तोहात फर्किनु नपरोस् भनेर।

खाद्य संस्थानको चामल (धेरैजसो सडेको हुन्छ रे!) घरेलु मदिरा बनाउन प्रयोग भएपछि हुम्ला निकै बद्नाम भएको रहेछ, एकताका। सिमकोट बजारको एउटा रूखमा टाँगिएको साइनबोर्ड (हे.तस्बीर) ले रक्सी बनाएको भन्ने आरोपबाट जोगिन खोज्दै चामलबाट वञ्चित हुनु नहुने आशय झ्ल्काउँथ्यो। तैपनि, ‘हुनेखानेहरू’ ले चामलको जाँडरक्सी बनाउने गरेको ठोकुवा खाद्य संस्थानमा भेटिएका चामलका आकांक्षीहरूले गरे। सिमकोटका ‘हुनेखाने’ मा होटल व्यवसायी नै पर्दारहेछन्। “यहाँका हुनेखानेहरू सिडिओ र प्रहरी हाकीमको सिफारिसमा भनेको बेला भनेजति चामल पाउँछन्”, छिपरा गाविसबाट पूरा एक दिन हिंडेर आएका दानबहादुर शाहीले भने, “हामी चाहिं पाँच किलो कुहिएको चामलका लागि अघिल्लो बेलुकैदेखि ठेलाठेल गर्दै लाइनमा बस्छौं, आपसमा कुटाकुटसम्म गर्छौं।” दानबहादुर र त्यहाँ भएका अरूको कुरा सुनेर म हतप्रभ भएँ। कर्णाली अञ्चलमा भोकमरी हटाउन सरकारले २०३२ सालदेखि नै हवाइजहाजबाट खाद्यान्न पठाउने नीति लिएको रहेछ। त्यस अनुसार, हुम्ली जनताका लागि वडापिच्छे ५० केजी खाद्यान्न उपलब्ध गराउने सरकारी व्यवस्था रहेछ। जिल्लाका करीब ५६ हजार परिवारका ३ लाख २५ हजार जनसंख्यालाई यतिले पुग्ने कुरै भएन। त्यसमाथि, सदरमुकामबाट वितरण हुने यो चामलका लागि गाविसको सिफारिस लिएर आउनेमाथि सम्बन्धित गाउँका राजनीतिक कार्यकर्ता र सदरमुकामका ‘हुनेखाने’ ले झेल गर्छन् रे! सरकारले हालसम्म कर्णालीका पाँच जिल्लामा वार्षिक सरदर ३८ हजार क्वीण्टल चामल पठाउँदै आएको छ।
२०४६ पछिका सरकारहरूले कर्णालीलाई काठमाडौंमाथि निर्भर पार्ने पञ्चायती नीति त्यागेर विकास, दिगो कृषि र जीविकाका अन्य विकल्प दिएको भए हुम्लीहरूले शायदै यो पीडा भोग्नुपर्थ्यो होला। उनीहरू कसरी बाँचेका छन्, अब त सिंहदरबारले हेर्नुपर्‍यो!

Advertisements

बन्दरशिप – केदार शर्मा

 

नराम्रो नहेर्नु, नराम्रो नसुन्नु, नराम्रो नबोल्नु!

नराम्रा कुराबाट परहेज गर्न सावधान गराउने आँखा, कान र मुख थुनेका तीन बुद्धिमान बाँदर संसार प्रशिद्ध छन्।

‘गान्धीजीका बाँदर’ भनेर पनि चिनिने ती बाँदरहरू जापानका शिन्तो–ताओ परम्पराका कलाकृतिमा शताब्दीयौंदेखि विद्यमान छन्। ती बाँदर पुराना हुन्, प्रशिद्ध छन् र सरल छन्। तिनलाई प्रतीकका रूपमा लिनसके मान्छे नराम्रो हेर्न, नराम्रो सुन्न, नराम्रो बोल्नबाट सावधान हुनसक्छन्। तर ‘हामीलाई प्रतीकका रूपमा लिने मान्छेले गर्न हुने–नहुने कुरा हामीले नै निर्धारण गर्ने हो’ भनेर ती बाँदरले मान्छेका आँखा, कान र मुख थुनिदिन थाले भने अनर्थ हुन्छ। अनि तिनीहरूलाई नेपालको सञ्चार मन्त्रालय अन्तर्गतको सेन्सर बोर्डमा लगेर राखिदिए हुन्छ। प्रवृत्ति पुरानो हो, घटना अनेक छन्; ताजा प्रसङ्ग हो चलचित्र हाइवे को सेन्सरको। मान्छेको बोलीचालीमा आउने सामान्य शब्दहरू सेन्सरबोर्डलाई पचेन। एउटा पात्रले बोलेको फ८ भन्ने अंग्रेजी शब्दलाई उनीहरूले ‘यस्तो नामी पत्रकारका मुखबाट यो शब्द सुहाएन’ भने, डाइरेक्टर दीपक रौनियारले काटे। अन्त्यमा उनीहरूको ध्यान राजमार्ग बन्द गर्ने क्रममा आन्दोलनकारी पात्रहरूको ‘लिम्बूवान् जिन्दावाद’ भन्ने नारामा पुग्यो र त्यो पनि हटाउन भने। रौनियारले बहस गरिटोपले, “यहाँ कसैलाई मूर्दावाद भनिएको छैन। जिन्दावादको नारा हरेक दिन कहीं न कहीं घन्किरहेकै हुन्छ! रेडियो र टेलिभिजनबाट पनि यस्ता नारा घर–घरमा पुगिरहेकै छ। फिल्ममा चाहिं किन त्यही कुरा सुनिन नहुने?” सञ्चार मन्त्रालयको सहसचिव रहेकाले सेन्सर बोर्डका अध्यक्ष बनेका सुशील ओझाले प्रतिप्रश्न गरे, “सिनेमा किन रियल हुनुपरुर्‍यो त?”

केही समयअघिसम्म निकै उत्साही देखिएका रौनियार ट्वाँ परे; उनीसित बोल्ने शब्द बाँकी रहेन। जुनबेला स्याटेलाइट टेलिभिजनका माध्यमबाट संसारभरका श्रव्यदृश्य सामग्रीहरू घरघरमा छिर्न सक्दैनथे, त्यसबेला मान्छेले के हेर्नहुन्छ र के हुँदैन भन्ने कुराको ठेकेदारी राज्यले गर्थ्यो। नागरिकहरूले के हेर्नहुन्छ र के हेर्नहुँदैन भन्ने कुरामा अंकुश लगाउनु उचित थिएन, तर सम्भव थियो। तर, जमाना कहाँबाट कहाँ पुग्यो। प्रविधिले संसारको नक्सा फेरिदियो। नेपालको आकाशमा कहिल्यै नचिताइएका नाराहरू घन्किए, नचिताएको राजनीतिक परिवर्तन आयो। तर हैकम गएन, अतार्किक नियमहरू गएनन्। संविधानमा संघीयताका कुरा छन्, संघीयताकै वैसाखी टेकेर प्रधानमन्त्री खोच्याङ खोच्याङ गर्दैछन्। यता एउटा सहसचिव एउटा प्रस्तावित संघीय राज्यका नाममा जिन्दावादको नारा लगाउनसम्म दिंदैन।

अचम्म के छ भने, नेपालीहरूले हिंसा हेर्नहुन्छ। करीब १४ हजार मान्छे मारेको सशस्त्र युद्धलाई महान जनयुद्ध भन्दा हुन्छ। हिंसालाई महिमामण्डित गर्नहुन्छ। तथाकथित मूलधारका सिनेमामा बन्दूकले हानेर मान्छे रगताम्मे भएको र पक्लक्क पक्लक्क ढलेको हेर्नहुन्छ। काटेको मारेको हेर्नहुन्छ, तर जिन्दावाद भनेको हेर्नुहुँदैन। सेन्सरबोर्डमा बसेकाहरू तपाईंका मुख थुनिदिन्छन्, आँखा थुनिदिन्छन्, कान थुनिदिन्छन्। उनीहरू नराम्रो हेर्न, सुन्न र बोल्नबाट नागरिकहरूलाई जोगाउँछन्। तर ती बाँदरले ‘नराम्रो नगर्न’ नभनेकैले होला, त्यसै क्रममा आफू भने निकै नराम्रो काम गर्छन्। नागरिकहरूलाई ‘नराम्रो’ हेर्नबाट जोगाउने कर्मचारीहरू सरका’उपभोक्ताले माया गरे बच्छ वन’ ी हैसियतमा बसेर, चलचित्र सेन्सरको सरकारी काम गरेबापत उद्यमीहरूबाट सरकारी खातामा नजाने, कर नतिर्ने र भर्पाई नदिने गरी भत्ता खान्छन्। निर्माता/निर्देशकहरू बोल्न सक्दैनन्, किनभने चलचित्र देखाउन हतार भइसकेको हुन्छ। ‘लिम्बूवान जिन्दावाद’ भनेको काटिनु भनेको राजनीतिक कुरा हो। म भने एउटा अराजनीतिक नारा लगाउँछु, बन्दरशिप मूर्दावाद !

जानेहरू त गैहाले, बाँच्नेले फेरि संसार सजाउ

(पद, पैसा र प्रतिष्ठालाई महत्व नदिने जनगायक जीवन शर्मा २०७२ वैशाख १२ गतेको भूकम्प र त्यसपछिका परकम्पले भत्काएका गाउँमा गीत गाउँदै हिँडिरहनु भएको छ । गाउँमा घरवारविहीन भएकाहरू पनि आफ्ना गीत सुनेर आशावादी भएको उहाँको अनुभव छ । विपतका बेला साहित्य कसरी राहतको माध्यम बन्न सक्छ ? यस सम्बन्धमा रक्तिम सांस्कृतिक अभियानका अध्यक्ष तथा जनगायक जीवन शर्मासँग पहिलो पोस्ट डट कमका रविराज बरालले गर्नु भएको कुराकानी समय सान्दर्भिक र निकै उपयोगी रहेकाले हामीले यहाँ पनि प्रस्तुत गरेका छौँ ः का. सम्पादक)
० भूकम्प पुनर्निर्माण्ँका लागि मौका हो भन्छन् केही मान्छे । मौका हो वा होइन ? त्यहाँ कला–साहित्यको के भूमिका हुन्छ ?

विपत्ति मौका होइन । तर यो विपत्तिपछि पीडाले छट्पटिएका हृदयबाट नयाँ सिर्जना निस्कन्छ । त्यही सिर्जनाले विस्तारै दुःख बिर्साउँदै लैजान्छ । यो बेला बेग्लै खालका साहित्य र सङ्गीत जन्मन्छन् । पञ्चायत कालमा फरक खालका गीत बने । सङ्कटकालमा एक प्रकारको पीडा थियो, अर्कै खालका गीत बने । भूकम्पपछि पनि त्यस्तै खालका रचना निस्केका छन् । विपत्तिको पीडा र दुःखपछि त्यही छटपटाहटका बीचबाट कलाको सिर्जना हुन्छ । यसलाई मौकाभन्दा पनि विपत्तिमा नयाँ सिर्जना गर्ने सम्भावना हुन्छ भनेर बुझ्नु पर्छ ।

भूकम्पले मान्छेहरूको घमण्ड हल्लायो भन्छन् । त्यस्तो पाउनु भयो ? कि त्यो क्षणिक मात्र हो ?

त्यो त मान्छेको प्रवृत्ति हो । एउटा घटनाले संस्कार खतम हुँदैन । भूकम्पपछि पनि त नराम्रा कुरा भैरहेकै छन् नि । भूकम्पले चरित्र बदल्न सक्दैन । त्यसका लागि त सांस्कृतिक क्रान्तिकै आवश्यकता पर्छ । संस्कारमै परिवर्तन नआएसम्म त्यो सम्भव हुँदैन । सत्य, न्याय र समानतामा आधारित समाजमा मात्र त्यो सम्भव हुन्छ । एक छिन झस्कायो, त्यति हो ।

कला साहित्यले समाजको सेवा कसरी गर्न सक्छ ? शोकलाई शक्तिमा कसरी बदल्न यसले कसरी सहयोग गर्छ ?

यस पटक म साहित्यकारकै टिमसँग सँगसँगै हिँड्ने अवसर मिल्यो । कविता सुनेर मानिसहरू दङ्ग भए । कविता सुनेर मानिसहरू आवादी भए । एकै छिन सुनेको साहित्यले अब बाँचिन्छ भन्ने भरोसा लिएर मानिसहरू फर्के । त्यसो भएर साहित्य मानसिक राहतको सशक्त माध्यम हुँदो रहेछ । मान्छेलाई आपत, विपत र पीडामा परेका बेलामा के गरम् ? कसो गरम् ? कहाँ गएर दिल बहलाउँ भन्ने खालको अवस्था हुन्छ । घर भत्केको छ । टिभी छैन । दिनदिनै भूकम्पले झस्काइरहेको छ । त्यस्तो बेला गीत–सङ्गीत, कला र साहित्यको माध्यमबाट मानिसलाई भविष्यप्रति आशावादी बन्ने, जीवनप्रति आशावादी बन्ने अवस्था सिर्जना हुँदो रहेछ ।

कविता र गीत भनेको त आनन्द भएको बेला पो सुन्ने त । यस्तो दुखमा मान्छे कसरी रमाउन सक्छ र साहित्यमा हामीले सबैभन्दा पीडित जहाँ थिए, त्यहाँ गएर गीत गायौँ, कविता सुनायौँ । सिन्धुपाल्चोकको खाडीचौर र मेलम्चीमा सबैभन्दा घर भत्किएका छन् । त्यहाँ सबै मानिस घर भत्किएपछि पालमा बसेका छन् । हामीले गीत गाउँदा, कविता सुनाउँदा त्यहाँका मानिसले राहत महशुस गरे । यस्तो पीडाका बेलामा पनि गीतभन्दा कोही वौद्धिक तर्क गर्ने भेटिए । यस्तो तर्कले व्यावहारिक जीवनमा अर्थ राख्दैन । उनीहरूलाई अहिले सान्त्वना चाहिएको छ । मानसिक राहत चाहिएको छ । खाएर मात्र भएन अब । चामलको थैलो लगेको छ । चाउचाउ लगेको छ । पाल पाएको छ । तर त्यसले डर हटाउँदैन । गीत÷सङ्गीत र साहित्यले भत्केको दिमागमा मह्लमपट्टी लगाउँछ । मध्य रातमा मान्छे आयो आयो भन्दै दगुर्छ । यस्तो अवस्थामा मानसिक आनन्द दिने भनेको साहित्य, कला र सङ्गीत नै हो ।

तपाईले भन्नु भयो– साहित्यले पीडामा मह्लम लगाउँछ । पीडामा मह्लम लगाउँदा मान्छेहरूले राहत महशुस गर्छन् । अब साहित्य र कलाको उपचार गर्ने र उठाउने काम हुन्छ । पुनर्निर्माण्ँको कुरा आइरहेको छ । साहित्यले यहाँनेर उठाउने काम कतिखेर गर्छ ?

मानिसहरूलाई पुनर्निर्माणका लागि पनि जागृत त गर्नु पर्‍यो नि । भूकम्पले मानिसहरू मुर्छित अवस्थामा छन् । होसमा ल्याउनु पर्‍यो । जगाउनु पर्‍यो । आत्मविश्वास पैदा गर्नु पर्‍यो । त्यो आत्मविश्वासले “भूकम्प सधैँ आउँदैन, आएमा सामना गर्नु पर्छ” भन्ने भावनाको विकास गर्छ । सबैले आ–आफ्नो दायित्व निर्वाह गर्नु पर्छ । सधैँभरि राहत वितरण गरेर वा थापेर बसेर त हुँदैन । नियमिततालाई पुनः फर्काउनका लागि पनि साहित्य सङ्गीतले हाम्रो दिमाग वासआउट गर्ने काम गर्छ । भूकम्पको ह्याङ ओभर पखालेर नयाँ आशाका पालुवा भर्नु पर्छ ।

आशाको नयाँ पालुवा छर्ने उद्देश्य बोकेको तपाईको पछिल्लो सिर्जना सुनौँ न ।

मैले एउटा गीत सिर्जना गरेको छु ः

आउ सबले हात मिलाउँ

भूकम्पका यी पीडा बिसाउँ

जानेहरू त गैहाले

बाँच्नेले फेरि संसार सजाउँ
कहीँ फुट्छ ज्वालामुखी

कहीँ चल्छ हावा हुरी

कहीँ जान्छ महाभूकम्प

हजार हजार मान्छे मारी

आउ सबले हात मिलाउँ

मनका सारा पीडा बिसाउँ

जानेहरू त गैहाले

बाँच्नेले फेरि संसार सजाउँ
विपत्ति यस्ता झेल्दै झेल्दै

मानव जाति आयो यहाँ

प्रकृतिको यो हुँकारसँग

एक्लै लडेर हुन्छ कहाँ ?

आऊ सबले हात मिलाउँ

भूकम्पका यी पीडा बिसाउँ

जानेहरू त गैहाले

बाँच्नेले फेरि संसार सजाउँ

यस खालको गीत गाएपछि मान्छेले राहतको अनुभव गरे । मर्ने मरे, अब बाँच्नेले केही गर्नु पर्छ भन्ने भाव पैदा भयो ।

यसको अन्तिममा पाठकलाई के भन्नु हुन्छ ?

भूकम्प जानु, ज्वालामुखी विस्फोट हुनु, चट्याङ पर्नु, आँधीतुफान हुरी चल्नु, यी सबै प्रकृतिका खेल हुन् । प्रकृतिको खेल चलिरहन्छ । हामी हरेक अवस्थामा आशावादी भएर अघि बढ्नु पर्छ । दायित्ववोध गरौँ र सामान्य जीवनतिर फर्कौँ ।

आमाको अभाव

ब्रह्मनालमा आमा हाँसिरहनुभएझैँ लाग्थ्यो। ओठ हल्का खुलेकै थिए। मिलेका सुन्दर दाँतहरू पंक्तिबद्ध नै थिए। भान्जीले बुनिदिएको कलेजी रंगको ऊनी टोपी माथमै थियो। आमा ध्यानमग्न मुद्रामा साथै हुनुहुन्थ्यो। हामी पाँचै दाजुभाइ सँगसँगै थियौँ। इष्टभित्र, साथीभाइहरू आसपास नै थिए। पवित्र पाशुपत क्षेत्रमा मिर्मिरेको मधुर प्रकाश पोखिएको थियो। घन्टका मधुर ध्वनिहरू वातावरणलाई मुग्ध पार्दै गुन्जिरहेकै थिए। वाग्मती सफाइ अभियानले गर्दा वाग्मतीको पानी केही कञ्चन थियो। सबै यथावत् नै थिए। तर, आमा पार्थिव रूपमा मात्र हुनुहुन्थ्यो। मैले वाग्मतीको जलले आमाको मुख धोइदिएँ। ठूल्दाइ, नान्दाइ र मणिले आमालाई माला लाइदिए। कान्छो भाइ सुधीरले धूपको बास्ना चलाइदियो। भाउजूले सिन्दुर, पोते र चुराहरू पहिर्‍याइदिनुभयो। मलाई थाहा भएदेखि नै आमा सौभाग्यमा सिँगारनि औधी रुचाउनुहुन्थ्यो। पूरै रातो पहिरन, माथमा सिन्दुर, क्लिप-काँटा, रातै टीका, आँखाभरि गाजल र ओठमा बाक्लो लिपिस्टिक आमाको पर्यायवाची थिए। ब्रह्मनालमा पनि आमा सौभाग्यमा नै सजिनुभएको थियो। अबिर र पुष्पपत्रहरू वरपिर िथिए। एक्कासि मन चसक्क चस्कियो। आँखाका कोसहरू केही काला थिए तर गाजल पटक्कै थिएन। मैले नारायणी भान्जीले बुनिदिएको टोपी अलिकति मिलाइदिएँ। न कतै कपाल थियो, न क्लिप-काँटा अड्काउने कालो जुरो। मन कटक्क भयो फेरि। हामीले आमालाई बोकेर बिस्तारै पाइलाहरू चाल्न थाल्यौँ। सानी गाँठीकी आमा त्यसमाथि बिमारले खिएको शरीर, हामीलाई भौतिकी भार त केही थिएन तर मानसिक भार औधी थियो। आमाले कसरी हुर्काउनुभयो होला? कसरी ताते गराउनुभयो होला। हाँक्की र काखी गर्दै हामी पाँच-पाँच भाइलाई हुर्काएर कसरी ठूलो बनाउनुभयो होला? म पाइलाहरू बिस्तारै चाल्दै आमा र आमाको महत्त्व कल्पन्छु। ब्रह्मनालको पल्लो छेउमा आमाकोे चिता सजाइएको थियो। बडो होसियारीपूर्वक आमालाई चितामा सुताइयो। उही शालीन र सौभाग्यवती रूपमा आमा चुपचाप मुढाका बिछ्यौनामा सुकला हुनुभयो। हामीले जल, कुश र तीलले तिलाञ्जलि दियौँ र आमाको अन्तिम दर्शन गर्‍यौँ। उही अनुहार, उही रूप र उही सौभाग्य। पार्थिव रूपमा आमा अझै साथै हुनुहुन्थ्यो। तर, अन्तिमपटक आमाको पाउमा ढोग्दा पाउ पहिलेजस्तो कोमल थिएन। जब्बर थियो। के-कसो नमिलेको महसुस हुदै थियो। तर, जब सुयोग भतिजले दागबत्ती ठूल्दाइलाई पास गर्‍यो र उहाँद्वारा आमाको त्यही सधँै सिंगाररिहने अनुहारमा दागबत्ती दिइयो, तब मात्र आमाको असली अभाव महसुस भयो। अब आमा रहनुभएन भन्ने अनुभूतिले मुटु भक्कानिएर रोयो।

आमा आगोसँगै जतिजति बल्दै जानुहुन्थ्यो, हामी पनि मानसिक रूपमा त्यतित्यति खरानी भइरहेका थियौँ। हामी आमाको जलिरहेको देहलाई निर्निमेष हेररिहेका थियौँ। यही बेला मैले आफूलाई जीवनमा पहिलोपटक निरीह र टुहुरो पाएँ। के गरौँ, कसो गरौँ हुने तर केही गर्नै नसकिने। आँखाका कोसबाट बग्न लागेका आँसुलाई औँलाले पुछेँ। घिउ, कपुर र पाँचसुते बत्तीका सहयोगले मुढाहरू बल्दै गए। आमा सल्किँदै जानुभयो। दाजुभाइलाई हेरेँ, कसैको ओठमा आवाज थिएन। आँखा राता र रसिला थिए। अब बल्ल अनुभूति भयो आमाको अभाव। त्यो मीठो बोली, मधुर मुस्कान, सधैँ सकारात्मक सोचाइ र संसार चिहाउने आमाका ती सुन्दर आँखाहरू सब आगोसँगै ह्वारह्वार्ती बले। मलामीहरू दन्किएको चिता हेर्दै उहाँको सफल जीवन र मृत्युलाई परभिाषित गररिहेका थिए। तर, आफूलाई भने कस्तो खपिनसक्नु पीडाबोध भइरहेको थियो। आमा बिस्तारै बिस्तारै बलिदिए पनि हुने। एक निमेष भए पनि आमाको भौतिक शरीर अलि बढी देख्न पाइए पनि हुने। यस्तो मनोभावले आक्रान्त पाररिह्यो तर सायद आमाको पुण्यको कारण भनूँ, चिता दन्किरह्यो। आमा बिस्तारै बिस्तारै खरानीमा परिणत हुन थाल्नुभयो। केही क्षणमा आमा पूरै खरानी हुनुभयो। अस्तुलाई वाग्मतीकै गर्भमा सेलाइयो। तात्तातो चितालाई पानीले धोइपखाली गरयिो। अब आमा कतै रहनुभएन। अनि, झन् सीमान्त आमाको अभाव खड्कियो। मैले सम्झनाका पानाहरू पल्टाएँ। जुन जुन परिच्छेदहरू पल्टाएँ, त्यही सौभाग्यवती आमाको मीठो बोली, मधुर मुस्कान, सकारात्मक सोचाइ र संसार चिहाउने ती सुन्दर आँखाहरू अब स्मृतिको झझल्कोमा म्ाात्र सीमित भए। धार्मिक ग्रन्थमा महाभारतलाई धेरै पृष्ठको ग्रन्थ मानिन्छ क्यारे! तर, त्यस क्षण मैले संसारको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ पनि खरानी भएको महसुस गरेँ। आमा हाम्रा लागि रामायण-महाभारतभन्दा महान् ग्रन्थ हुनुहुन्थ्यो। वास्तवमा हरेक सन्तानलाई आफ्नी आमा विशिष्ट नै लाग्दो हो। तर, हरेक विशिष्टताभित्र पनि हाम्री आमा पृथक् हुनुहुन्थ्यो झैँ लाग्छ मलाई। म पहिल्यैदेखि नियाल्थेँ, घाम तापिरहेका, कुरा काटिरहेका र टीभीका बकवास सिरयिल हेरेर समय खेर फालिरहेका स्वास्नीमान्छेलाई। अनि, रसि पोख्थेँ आफ्नी अर्धांगिनी शोभालाई। किन यी अधिकांश महिलामा हाम्री आमालाई झैँ नयाँ कुराहरू सिक्ने प्यास जागेन? हाम्री आमा सात दशकअघि नुवाकोटको एक अनकन्टार गाउँमा जन्मिनुभयो। उही घाँस, दाउरा र लोटाइपटाइमा हुर्किनुभयो तर जब उहाँमा सिर्जनाको चेत पलायो, तब उहाँमा सिक्ने अभिलाषाहरू खातमाथि खात लागेर आए। उहाँ नयाँ नयाँ कुरा सिक्न मरहित्ते नै गर्नुहुन्थ्यो।

आमा पाँच जना दिदीबहिनीमध्ये माहिली हुनुहुन्छ। बाँकी चार जनामध्ये अझै पनि केहीलाई मात्र मुस्किलले श्रीस्वस्थानी वाचन गर्न आउँछ। तर, आमाले बजारयिा तुल, बोर्ड र सामानका खोलमा लेखिएका अंग्रेजी शब्दहरू पहिल्याउन सक्नुहुन्थ्यो। मान्छेका नामहरू अंग्रेजीमा लेख्नुहुन्थ्यो। किनमेल र घरायसी हिसाबका लागि उहाँले कहिल्यै क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्नुभएन। मुखाग्र हिसाबहरू मिलाउनुहुन्थ्यो। एकताका लामै समय उहाँले घरको आयव्यय हुबहु कापीमा उतारी राख्नुहुन्थ्यो। अझ गजब त आमाले डायरी पनि लेख्नुहुन्थ्यो। यात्रा संस्मरण कोर्नुहुन्थ्यो। ०४५ सालताका उहाँले पहिलो हवाईयात्रा गर्नुभयो। हवाईजहाजबाट आकाशका बादलहरू हेर्दा उहाँको मनमा उठेका भावनाहरू उहाँले कोर्दा म तीनछक परेँ। यदि आमाले विद्यालय, महाविद्यालयको मुख पनि हेर्न पाउनुभएको भए के-केसम्म गर्नुहुन्थ्यो होला ! अहिले म गम खाएर बसिरहेछु। आमाको सिलाइ-बुनाइमा पनि औधी रुचि थियो। हामी पाँचै जना दाजुभाइलगायत अरू कयौँले आमाले बुनिदिएको स्वीटर, टोपी, पन्जा र मोजाहरू लगाई हुर्कियौँ । म त आठ कक्षा पढ्ने समयसम्म बर्सेनि आमाले आफैँ काटीकुटी गरी खुटेर सिलाउनुभएको पाइन्ट लगाउँथेँ। पहिलो पाइन्ट सिलाउन कम्ती दुःख साँध्नुभएन उहाँले। चुलेसीले नै कपडा काट्नुभयो। बाबाको पाइजामाको इँजारले मेजरमेन्ट लिनुभयो। जाँघ नमिलेर फेरि अर्को आपत्। तर, अन्तिममा आमाले तयार बनाइछोड्नुभयो। आमाको कामप्रतिको त्यो लगाव आजको हाम्रो यो शोकाकुल क्षणमा सबैप्रति अवगत गराउन चाहेँ मैले।
आमाले विराटनगरको आफ्नो बसाइमा साइकल सिक्नुभयो। त्यहीँ आमाले कुर्था, सुरुवाल र पाइन्ट लगाउनुभयो। विराटनगरकै छोटो बसाइमा आमाले फोटोसुट गर्नुभयो। मधुवाला युगका ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट फोटो र जुल्फी लर्काउने अनि सजाउने शैली आमाले ‘३० को दशकको पूर्वार्द्धमै गर्नुभयो। साँच्चै आमाका ती दिन झल्काउने फोटोहरू हेर्दै रहरलाग्दा छन् अझै।

हाम्रा लागि आमा घरायसी कुशल वैद्य नै हुनुहुन्थ्यो। सामान्य रोगहरू उहाँसामु पर्नै नहुने। जरा, बुटा, पात के के हो, उहाँ जम्मा पारी कुटकाट गरी पकाई खुवाउनुहुन्थ्यो। पहिले पिउन दिगमिगाए पनि खाइसकेपछि हामीलाई आराम हुन्थ्यो। आमामा ज्ञानका अनेक अंशहरू थिए। आयुर्वेदका केही पुस्तक आमाको सिरानीमा सुरक्षित थिए। थुप्रै धार्मिक श्लोक, सर्ग आमालाई मुखाग्र हुन्थे। गीता, चण्डी, दुर्गाकवच र वेदका केही ऋचाहरूसँग उहाँको बिहानी प्रहर बित्थे। कविशिरोमणि लेखनाथका कविताहरूमा उहाँ खेल्नुहुन्थ्यो। समकालीन साहित्य र समसामयिक लेखरचनाहरू उहाँलाई मैले र भाइ मणिले सुनाइरहनुपथ्र्यो। यता हाम्रा साहित्यिक रचनाहरूमा भने उहाँले थुप्रै ठाउँमा सच्याइदिनुभएको छ। भीमनिधि तिवारीको ‘मध्यमवर्गकी स्वास्नीमान्छे’ कविता आमालाई उहिल्यैदेखि मन पथ्र्यो। पहिले खासै केही लाग्दैनथ्यो, त्यस कवितामा। तर, आमाको देहवसानपछि फेरी त्यो कविता पढेँ। तिवारीले आमालाई नै देखेर कविता कोरेझैँ लाग्यो। कवितामा वर्णन गरेझैँ काटीकुटी हुनुहुन्थ्यो हाम्री आमा। आमा शब्दै महान् रहेछ। रोगले गाल्दै लगेका आखिरी महिनाहरूमा यो अनुभूति झनै पलाउँदै गयो हामी पाँचै जना दाजुभाइमा। अझ आमाकै अभावपछि त आमा शब्द र सम्झनाले बुहारी र नातिनातिनीहरूमा पनि क्षणक्षणमा सतायो, धुरुधुरु रुवायो। हाम्रो घरायसी परिवेश वरिपरी आमाकै आत्मिक झझल्को आइरहने। आमाको कुनै सम्झना कसैले निकाले आँसु बररै हुने। ओहो, कस्तो अवस्था यो? कस्तो अभाव आमाको यो? आमा सृष्टिको कस्तो रूप ! त्यस्तो रूपवान् र करुणाकी खानी आमाले पाँच-पाँच जना हामी सग्ला छोराहरू जन्माईहुर्काई सकुशल श्रीमान्लाई साक्षी राखी आज आफैँ यस धर्तीबाट सम्झनाका आँसु मात्र छाडेर विलीन हुनुभयो। हेर्दा, सुन्दा सामान्य लागे पनि एउटी साधारण नेपाली महिला हाम्री आमामा शिक्षा, सिर्जना र सीपको भोक अथाह थियो। त्यही भोकले तड्पिएपछि मान्छेमा आत्मिक आनन्दको विकास हुँदो रहेछ। भौतिकताले सम्पन्न रहँदा रहँदै पनि मन र परविारमा शान्ति र सुख नपाएर छटपटिएका मान्छेहरू मैले धेरै देखेभोगेको छु। शिक्षा, सिर्जना र सीपको भोकका कारणले हाम्री आमालाई सबैको नजरमा विशिष्ट तुल्याएकै हो। त्यही भोक म कम्तीमा पनि आमाकी पाँच बुहारी र नातिनीहरूमा खोजिरहेछु। कुनै पि्रय दिन आमामा जागेको त्यो भोग आमाका सन्तान-दरसन्तानहरूमा मौलायो भने आमाको अभाव केही कम हुने थियो होला। नत्र त ईश्वरमा लीन भइसकेकी हाम्री आमाको अभाव सजिलै केले पो पूर्ति गर्न सक्ला र !

निबन्ध – तरकारी बेच्ने प्रोफेसर र कमारा राख्ने शरणार्थी

कुनै पनि कामलाई कसरी हेर्ने भन्ने कुरा व्यक्ति वा समाजले त्यसप्रति अँगालेको मूल्य, मान्यता वा दृष्टिकोणमा निर्भर गर्छ। उही कामलाई कहीँ सम्मानले हेरिएको पाइन्छ भने कहीँ घृणाको दृष्टिले। एउटाले बाध्यताका रूपमा गरेको कामलाई अर्कोले आत्मसम्मानका रूपमा पनि लिएको हुन्छ। घरमा कोही साथी वा पाहुना आएका बेला घरमूली आफैँले चिया वा खाना पकाएको देख्दा अनौठो मानेर हेर्ने मानिस हाम्रो समाजमा प्रशस्तै देखे/भेटेको छु। हाम्रो समाजमा विभिन्न कामलाई सानो र ठूलो वा इज्जतिलो र बेइज्जतपूर्ण काम भनेर वर्गीकरण गर्ने चलन अद्यापि छँदै छ। यो विश्वास भनौँ वा अन्धविश्वासले अन्य धेरै मुलुकका समाजमा पनि जरा गाडेको पाइन्छ। यस्तै विषयसँग सम्बन्धित दैनिक जीवनका सामान्यभन्दा सामान्य कामलाई अन्य मुलुकमा कसरी हेरिँदो रहेछ भन्ने कुराको दुइटा विपरीत उदाहरणबाट यो लेख अघि बढाउन खोजेको छु।

म एउटा कामको सन्दर्भमा केही वर्षअघि संयुक्त राज्य अमेरिका पुगेको थिएँ। न्युयोर्कबाट गाडीमा करबि सात-आठ घन्टाको दूरीमा मेरो एक जना आफन्त एउटा विश्वविद्यालयमा पढ्थे। नजिकको आफन्त भएकाले उनले मलाई केही दिन सँगै बस्न र घुम्नका लागि निम्तो दिएका थिए। लामो समयपछि नजिकका आफन्तसँग भेट हुँदा हामी दुवै पक्ष खुसीले दंग थियौँ। ती मेरा आफन्तले फुर्सद निकालेरै भए पनि हामीलाई हरेक दिन कतै न कतै घुमाउन, देखाउन लैजान्थे। नौलो ठाउँको नौलो व्यवहार, नौलो चालचलन, नौलो संस्कृति, नौलो मूल्यमान्यता र नौलो जीवनशैली देखेर कहिले दंग पर्थें त कहिले अचम्म मान्थेँ।

खास गरी त्यहाँका मानिसमा पाइने कामप्रतिको निष्ठा र समयको महत्त्वबोध सकारात्मक पक्ष लाग्यो। हाम्रो संस्कृतिमा सुपाच्य नमानिने पक्षहरू पनि त्यहाँ धेरै पाइन्थे। तर, फरक समाजमा फरक मूल्यमान्यता रहनु स्वाभाविकै हो। तर, कामलाई साना र ठूलाले गर्ने भनेर छुट्याउने, ठूलो ओहदामा पुगेकाले घर, करेसाबारी वा टोल समुदायको काम गर्दा इज्जत घटेको ठान्ने वा अरू कसैले त्यस्तो काम गरेको देख्दा खिसी गर्ने बानी त्यहाँ पटक्कै देखिएन।

त्यहाँ पनि हाम्रै जस्तो शनिबारे, आइतबारे हाट लाग्ने ठाउँ हुँदा रहेछन्। हाट बजारमा कसैले आफ्नै बारीमा फलाएका फलफूल तथा हरियो तरकारी त कसैले आफ्नै घरमा बनाएका बिस्कुट, कुकिजलगायत विभिन्न वस्तु बेच्न ल्याउँदा रहेछन्। हाट बजारमा ग्राहकलाई तानातान नगरी शान्तसँग आफूतिर ग्राहक आउने प्रतीक्षा गर्दा रहेछन्। म र मेरा आफन्त पनि हाट बजार हेर्न र मन पर्ने ताजा चिजबिज किन्ने मनसायले त्यहाँ पुग्यौँ। अमेरिका पुगेर पनि शनिबारे हाट देख्न पाएकामा दंग पर्दै हामी सामान हेर्दै र चाहिने सामानको मोलतोल गर्दै अघि बढ्यौँ। यत्तिकैमा हामी एउटा अधबैँसे पुरुषले ताजा सागसब्जी र हरिया मकैका घोगा बेच्न बसेका ठाउँमा पुग्यौँ। मेरा आफन्त र ती अधबैँसेले हात मिलाएर सामान्य अभिवादन साटसाट गरे। त्यसपछि मेरा आफन्तले ती साग बिक्रेतासँग परचिय गराए। ती व्यक्ति त स्थानीय केन्ट स्टेट युनिभर्सिटीका भौतिकशास्त्रका सुप्रसिद्ध प्राध्यापक रहेछन्, जसको मातहतमा रहेर नेपालजस्ता धेरै देशका प्रतिभाशाली व्यक्तिले विद्यावारििध सम्पन्न गरेका रहेछन्। अनुसन्धान र अध्यापनबाट बचेको सीमित समय करेसाबारीमा लगाएर आनन्द बटुल्ने उनी आफ्नै आवासको करेसाबारीमा मौसमी तरकारी वा मकै फलाएर शनिबारे हाट बजारमा बेची केही रकम कमाउँदा रहेछन्।

उनीजस्तै उच्चपदस्थ थुप्रै व्यक्ति त्यसरी हाटबजारमा सामान बेच्न बस्दा रहेछन्। उनको लवाइ र बोलीचाली हेर्दा विश्वविद्यालयका प्रोफेसर भनेर अनुमान गर्न पटक्कै सकिँदैनथ्यो। उनको त्यो महानता, सरलता र कामप्रतिको निष्ठा देखेर म नतमस्तक भएँ। तुलना गरेँ, आफ्ना देशका ठूलाबडा भनिएका मानिसका व्यवहार र चिन्तनसँग। तिनको बोलीचाली र व्यवहारमा न प्रोफेसर हुनुको घमण्ड कतै झल्कन्थ्यो, तरकारी/फलफूल हाटबजारमा बेच्न बस्दाको संकोच नै।

हाम्रै देशमा पनि पदीय दायित्व र कामलाई उच्च सम्मान गर्ने उदाहरणीय व्यक्तित्व प्रशस्तै पाइन्छन्। तर, नयाँ पुस्तामा परम्परागत कामप्रति देखिएको बढ्दो वितृष्णा हाम्रा लागि चिन्ताको विषय बनेको छ। सहरको त कुरै छाडौँ, गाउँघरमा समेत एसएलसी पढेकाले पनि बाबुबाजेले गर्दै आएको खेती र गाईभैँसी पाल्ने काम चटक्कै छाडी बाबुआमा वा श्रीमतीले दूध बेचेर कमाएको पैसा नजिकको चौतारो, दोबाटो वा चौबाटोमा तास वा क्यारमबोर्ड खेलेर वा रेस्टुराँमा कोक, फ्यान्टा, चिया वा मदिरामा उडाएर आफू ठूलो मानिस बनेको भ्रम पाल्छन्। यसले हाम्रो समाजको भोलिको स्वरूप कस्तो होला भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

केही युरोपेली मुलुकमा त किसानलाई समाजमा सबैभन्दा इज्जतदार वर्ग मानिँदो रहेछ। कसैलाई परचिय दिँदा सके आफैँलाई किसान देखाउन चाहने, त्यो नभए मेरा बा-आमा किसान थिए भन्ने, त्यति पनि नभए मेरा ६ वा सात पुस्ताअगाडिका बाजेबराजु किसान थिए भनेर गर्व गर्ने मानिस मैले प्रशस्तै देखँे, भेटेँ र कुरा गरेँ। उनीहरू आफूलाई मन्त्री, सांसदभन्दा किसानका रूपमा देखाउन पाउँदा सम्मानित भएको ठान्दा रहेछन्। हुन पनि सबै काम त्यत्तिकै पुजनीय हुन्छन्। खाँचो पर्छ केवल त्यसलाई हेर्ने सफा दृष्टिकोणको। वास्तवमा कामप्रतिको निष्ठा र समयको सदुपयोगले नै ती देश आज संसारमै उन्नतिको शिखरमै पुगेका हुन्।

यसको ठीक विपरीत, अर्काथरी केही मानिसमा रहेको कामप्रतिको विपरीत दृष्टिकोण कस्तो हुँदो रहेछ भन्ने दृष्टान्त प्रस्तुत गर्न सान्दर्भिक ठान्छु।

पूर्वी अफ्रिकी देश इथियोपियामा केही दशकपहिले विभिन्न कारणले लामो समयसम्म गृहयुद्ध चर्कियो। जातीय हिंसाका कारण उक्त देश इथियोपिया र इरित्रिया गरी दुई अलग देशमा विभाजित भयो। युद्धकालमा त्यहाँका केही मानिस शरणार्थी बनेर अमेरिका र युरोपका विभिन्न देशमा पुगे। त्यहाँ पुग्ने शरणार्थीलाई ती राष्ट्रले गाँस-बासको व्यवस्था गरी केही वर्षपछि आफ्नो देशको नागरकिता पनि दिए। इथियोपियन शरणार्थीलाई मानवताका नाताले गाँस, बास र नागरकिता दिने ती युरोपेली देशले केही वर्षपछि नै तेस्रो विश्वबाट शरणार्थी भित्र्याउनु गल्ती भएको महसुस गर्न थाले।

यसको एउटा कारण के पाइयो भने अर्काको देशमा छिरेको केही वर्ष नबित्दै शरणार्थीहरूमा पनि आर्थिक रूपले सम्पन्न र विपन्न गरी दुई समूह देखिन थाल्यो। किनभने, राजनीतिक शरणार्थीका नाममा त्यहाँ गरबि मात्र आएका थिएनन्। आफ्नो देशमा रहँदा घरमा नोकरचाकर पाल्ने र मोजमस्ती, ऐसआराम गर्ने बानी तिनमा छुटेको थिएन। इथियोपियाका केही सम्पन्न परिवार देशको अस्थिरता र लुटपाटको भयलेेे शरणार्थीको आवरणमा परिवार र आफ्ना केही नोकरचाकरलाई पनि शरणार्थीर्का रूपमा युरोप छिराउन सफल भएका थिए। तिनले खाना पकाउने, लुगा धुनेलगायतका काम आफूले नगरी तिनबाट गराउन थाले। यो उनीहरूको आफ्नै देशबाट आयातीत सामन्ती संस्कार थियो। जबकि, डेनमार्क, स्वीडेन, नर्वेजस्ता स्केन्डिनेभियन देशमा मानिसलाई कमारा-कमारी राख्ने चलनलाई मानवताविरुद्धको अपराधका रूपमा लिइन्थ्यो। शरणार्थीहरूको यस्तै व्यवहारले गर्दा भविष्यमा सकभर शरणार्थी नै नलिने र लिनै परे पनि यस्ता पक्षमा विशेष ध्यान पुर्‍याउनुपर्ने दबाब सरकारमाथि पर्न थाल्यो।

सारमा के भन्न सकिन्छ भने समाजका लोकपि्रय नेता, अभिनेता, कलाकार, उच्चपदस्थ व्यक्ति तथा समाजले आदर्श मानेका व्यक्तिहरूको चिन्तन, आचरण र व्यवहारलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेर समाजलाई सकारात्मक दिशामा लैजाँदै नमुना सोच र संस्कृति निर्माण गर्न सकिन्छ ।

नेपालको आर्थिक समृद्धि र उर्जा निर्यात

नेपालले दशौं पंचवर्षीय योजना पूरा गरेर त्रिवर्षीय विकास योजना पनि पूरा गर्ने छ। जतिसुकै विकासको आर्थिक समृद्धिको ढोल नेपालका सत्तारूढ दलहरूले पिटे पनि नेपाल आत्मनिर्भर र समृद्ध हुने कुरा टाढाको मृगमरिचिका मात्र सावित भएको छ। नेपाललाई समृद्ध समुन्नत बनाउन उदारीकरण र निजीकरणको बाटोको विकल्प छैन भनेर नेपालमा भएका विदेशीले बनाएका उद्योगहरू निजीकरण गरिए। तर परिणाम सकारात्मक भएनन्। खुला प्रत्यक्ष लगानी गरेपछि देशमा रोजगारको सिर्जना र उत्पादनमा बृद्धिको लागि विदेशीलाई विशेष सुविधा सहुलियत दिने घोषणा गरिएता पनि पर्याप्त मात्रामा लगानी भित्रिएको स्थिति छैन। स्वदेशी पूंजी लगानी गर्ने वातावरण नबनाउनु एउटा पक्ष छ भने सम्पूर्ण उद्योग धन्धाको विकासका लागि प्राथमिक शर्त उर्जा संकटबाट मुक्त हुनु हो। त्यस पछि क्रमशः चुस्त सक्षम व्यवस्थापन, पर्याप्त पूंजी र बजार आदि हुन्।
नेपालका अधिकांश सत्ता संचालकहरू, नीति निर्माताहरू, अर्थशास्त्री तथा व्यवसायीहरूद्वारा एउटै गीत गाईदै आएको छ, त्यो गीत हो नेपाल जलस्रोतमा ब्राजिलपछि दोस्रो हो र नेपालमा नदीनाला सबैबाट ८३००० मेघावाट विजुली उत्पादन क्षमता भएकाले भारतमा बिजुली निर्यात गरेर नेपाल सम्पन्न हुन्छ भन्नुका साथै नेपालमा पर्याप्त लगानी गर्ने पूंजी नै नभएकाले विदेशीहरूलाई लगानी गर्न दिनुपर्छ। यसबाट नयाँ–नयाँ प्रविधि नेपाल भित्रिने जलस्रोतको सदुपयोग हुने दावी लामो समयदेखि गरिंदै आएको छ।
सबैभन्दा पहिले (अहिले) ए.माओवादीले जलविद्युतका १४ ओटा आयोजना संचालनमा अवरोध गर्ने घोषणा गरेपछि उर्जामन्त्री प्रकाशशरणले शुक्रबार व्यवसायिक क्षेत्रको तनाव कम गर्न पत्रकार सम्मेलन गरेर लगानीकर्तालाई विचलित नहुन र माओवादीलाई आफ्नो अवरोध पुर्‍याउने निर्णय फिर्ता लिन आग्रह गरे। उनले यस्ता अवरोधक कुराले विदेशी लगानी निरूत्साहित हुने जनाए। लगानीकर्ताहरूलाई सुरक्षा दिने पनि उर्जामन्त्रीले आश्वासन दिए। माओवादीको उर्जा विभागले पत्रकार सम्मेलन गरेर माथिल्लो कर्णालीमा लगानी गर्ने जिएमआरसँगै अन्य भारतीय लगानी रहेका १४ परियोजना संचालन हुन नदिने घोषणा गरेको थियो। उर्जामन्त्रीले दिएको जानकारी अनुसार १४ मध्ये ७ वटा सर्वेक्षणको अवस्थामा र अरू ७ ओटा परियोजना विकास सम्झौताको चरणमा छन्। निर्माणको तयारीमा रहेका ९ सय मेगावाटको माथिल्लो कर्णाली, ४ सय २ मेगावाटको तामाकोशी ३ए, ४ सय मेगावाटको तल्लो अरूण, १ सय २० मेगावाटको लिखु, ६ सय मेगावाटको बलेफी छन्। यी परियोजनाका लागि ४ खर्ब रूपियाँ बराबरको विदेशी लगानी रहने पनि बताए। संसदको अनुमोदन लिनुपर्ने माओवादीको भनाइलाई अस्वीकार गर्दै अनुमति लिनुपर्ने प्रावधान नरहेको प्रस्ट्याउँदै दुई देशको सीमामा बन्ने परियोजनामा स्रोतको बाँडफाँडको मुद्दा हुने भएकाले संसदको अनुमति लिनुपर्ने व्यवस्था रहेको उनले भने यी कुनै पनि परियोजना सीमामा नभएकाले संसदको अनुमति लिनुपर्ने थिएन। हालसम्म ८ हजार ५५ मेगावाट क्षमताका २८ परियोजनालाई सर्वेक्षण अनुमति नेपाल सरकारले दिएको छ।
नेपालीहरूसँग लगानी गर्ने पूंजी नै छैन। यसकारण विदेशीलाई पूंजी लगानी गर्न आव्हान गर्नुपर्छ भन्ने राग अलाप्ने विदेशी पूंजीपतिको दलाली गर्ने ठूलो राष्ट्रको अगाडि आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थलाई लत्याएर सत्ताको बागडोर हात पार्न विदेशी मालिकहरूको तलुवा चाट्नेहरूका फट्याईं, धुर्त्याईंका विवरण ठूला छन्। जहाँसम्म नेपालीसँग लगानी गर्ने रूपैयाँ छैन भन्ने जुन प्रचारवाजी हो त्यो गलत हो भन्ने कुरा हाल वाणिज्य बैंकहरूसँग मात्र नेपालीका करीब ६०० अरब रूपैयाँ निक्षेपले देखाउँछ। करोडको साधारण सेयरको लागि गरिएको विज्ञापनमा ५०–६० करोडभन्दा बढीको आवेदन परेको कुरा सर्वविदित छ। जहाँसम्म प्रविधि छैन भनेर प्रचार गरिन्छ त्यो पनि गलत हो। किनभने सार्वजनिक निजी साझेदारीको अवधारणामा स्वदेशी सिप, साधन तथा पूंजीमा निर्मित चिलिमे जलविद्युत आयोजनाले सस्तोमा विद्युत उत्पादन गर्नुका साथै हाल ४५ प्रतिशत लाभांश वितरण गर्ने अवस्थामा रहेको छ। यो जस्तै नेपालको सबैभन्दा ठूलो माथिल्लो तामाकोशी ४५६ मेगावाटको जलविद्युत योजनाको निर्माण पनि शुरू भएको छ। स्मरणीय छ : अहिलेसम्मको विश्वको जलविद्युतको विकास कुनै योजना विना, आफ्नै दक्षता लगनशीलता र कठोर परिश्रमविना विदेशीका कम्पनीहरूद्वारा ठेक्कापट्टाका भरमा विद्युत विकास शायदै भएको छ।
नेपालका नदी नाला सबै भारततिरै यसै बेगर खेर गइरहेकाले त्यस्ता नदी नालाहरूमा विदेशीले लगानी गरेर निःशुल्क थोरै प्रतिशत विद्युत उपभोग गर्न पाउनुलाई नै अहोभाग्य सम्झने नीति निर्माता हुनु आफैमा दुःखदायी छ। आफू १२–१४ घ48टा अँध्यारोमा बसेर नेपालका भए जति सबै नदी नालाका विजुलीमात्र नभएर सम्पूर्ण पानी पनि सुम्पने नालायक भ्रष्ट राष्ट्रघाती पार्टीहरू शायदै विश्वमा भेटिएलान्।
साम्राज्यवादी तथा विस्तारवादी मुलुकहरूमा शिक्षित दीक्षित योजनाकारहरूको एउटै रट छ ठूलो परिणाममा उत्पादित विजुली नेपालमा खपत नहुने र पानी पनि खेर जाने भएकाले भारत विजुलीको निर्यातका लागि ठूलो बजार हो भनेर खुबै प्रचारप्रसार गरिदैछ। जब कि कुनै पनि मुलुकले आफ्नो आवश्यकतापूर्ति भएपछि मात्र बढी भएको उत्पादन निर्यात गर्छ। नेपालका विदेशीका दलाल नीति निर्माताहरू नेपालबाट सस्तोमा विजुली र सित्तै सिंचाईका लागि पानी दिनेहरूले नेपाललाई अँध्यारोमा राख्ने भारतलाई झलिमिलि र हरियाली बनाउने, नेपाली भू–भागलाई डुबान र सुख्खा मरूभूमि बनाउने कुनियत प्रष्ट छ।
नेपालको जलस्रोतमाथि भारतीय नियन्त्रण :
नेपालले कोशी, गन्डकी र टनकपुर जस्ता बहुउद्देश्यीय जल परियोजनाबाट ५–१० मेगावाट विजुली प्राप्त गर्छ जसका लागि नेपालको ठूलो भू–भाग डुबान पर्नुका साथै ठूलो जनधनको क्षति पनि नेपालले भोग्दै छ। भारतको लाखौं हेक्टर जमीनमा सिंचाइ पुगेको छ। नेपालका राष्ट्रघाती दलका सत्ता संचालकहरूको गद्दारीले गर्दा ३०–४० वर्ष आर्थिक आयु हुने सिभिल संरचनाहरूको १९९ वर्षसम्मका लागि नदी तथा भूभाग भारतको नियन्त्रण हुने गरी सम्झौता गरेका छन्। कोशी गन्डकीबाट मात्र ठगिएको नभएर अहिले पनि ठग्ने क्रम जारी छ। उदाहरणका लागि पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रमा भारतीय कम्पनी सतलजले बनाउन लागेको ९०० मेगावाट क्षमताको अरूण तेस्रो (प्रारम्भमा ४०२ मेगावाटको अनुमति दिएको) आयोजनाले वार्षिक तीन अर्ब ९७ करोड युनिट बिजुली उत्पादन गर्ने बताएको छ। नेपाल सरकारसँग भएको समझदारी पत्रअनुसार २१ दशमलव ९ प्रतिशत नेपाललाई निःशुल्क दिने हुनाले वार्षिक ३ अर्ब १० करोड युनिट बिजुली निकासी हुने देखिन्छ। समझदारी पत्रअनुसार क्षमता रोयल्टी प्रतिकिलोवाट ४०० रूपैयाँ, उर्जा रोयल्टी साढे सात प्रतिशत र निर्यात कर १ हजार रूपियाँमा ५ पैसा लाग्छ। यी शीर्षकहरूमा सबै गरेर नेपालले यो आयोजनाबाट राजस्व स्वरूप वार्षिक कुल १ अर्ब १५ करोड रूपैयाँ पाउँछ भने भारतले आयातमा भन्सार महसुल स्वरूप ९ अर्ब ९२ करोड रूपियाँ कमाउँछ (भा.रू. ६ अर्ब २० करोड बराबर)। यसबाट के प्रष्ट हुन्छ भने ज्यादै सस्तो दरमा बिजुली निर्यात गरेर कसले सबैभन्दा बढी फाइदा लिन्छ।
प्रतिव्यक्ति कति उर्जा वर्षभरिमा खपत (किलोवाट घ48टा) गर्छ त्यसलाई विकास तथा जीवनस्तर नाप्ने एउटा सूचकांक मानिन्छ। जो नेपालमा करिब १००, भारतमा ५००, चीनमा २००० छ। विश्वमा आर्थिक विकास तीव्र भएका विकसित पूंजीवादी मुलुकहरूले बिजुली निकासी गरेरको जानकारी छैन। अर्थ जलस्रोत विद्हरूका अनुसार नेपालको आवश्यकता ६० हजार मेगावाट बिजुली छ। नेपालले १० वर्षभित्र विद्युत खपत वार्षिक प्रतिव्यक्ति ५०० युनिट पुर्‍याउन नै पनि थोरैमा पनि ६००० मेघावाट बिजुली उत्पादन गर्नुपर्छ।
नेपाल विद्युत प्राधिकरणले ५ अर्ब वार्षिक र संचित १२ अर्ब नोक्सानीमा रहेको छ ता पनि लोडसेडिङ घटाउन भारतीय बिजुलीमा निर्भर छ। भारतबाट वार्षिक ५० करोड युनिट बिजुली आयात गर्दै आएको छ। यसमध्ये व्यापारिक रूपमा भारतबाट खरिद गरिने बिजुलीको मूल्य प्रति युनिट १० रूपैयाँ ७० पैसा पर्छ र चुहावट र प्रशासनिक खर्च समावेश छैन। प्राधिकारणको विद्युत लागत चाहिं प्रति युनिट ५ रूपैयाँ ५४ पैसा छ। यसरी महंगो बिजुली भारतबाट नेपालले किन्छ भने भारतलाई नेपालले नेपालमा लगानी गर्ने विदेशी कम्पनीहरूले दुई रूपियाँमा भारत निकासी गर्नेछ। नेपालमा जलस्रोतमा लगानी गर्न आउने विदेशी कम्पनीहरूको स्वार्थ बढीभन्दा बढी नाफा कमाउनु हो। नेपालका लगानीकर्ताहरूले पनि नाफाका लागि हो। जब विदेशी लगानीकर्ताहरूले नेपाललाई दश प्रतिशत दिने अरू सबै भारत निकासी गर्ने शर्तहरू छन्। नेपालका भ्रष्ट दलाल राजनैतिक दलका नीति निर्मार्ताहरू कति पतित र पाखन्डी छन् भन्ने कुरा भारतमै ज्यादै भ्रष्टाचारमा कुख्यात राजलिड्डमराजुको ७००० करोडको धोकाधडी गरेको सत्यम कम्पनी जस्ता कम्पनीलाई १०० मेघावाट बिजुली उत्पादन गर्ने अनुमति नेपाल सरकारले दिएको छ।
नेपालको अमूल्य आर्थिक स्रोत तथा आत्मनिर्भरतातिर डोर्‍याउने सेतो सुन जलस्रोतलाई बिजुली उत्पादनमा मात्र सीमित नगरेर जल यातायात (गन्डकीदेखि कलकत्तासम्मको) सिंचाई, मत्स्य उत्पादन र बिजुली आदिलाई स्वदेशी कम्पनीहरूले समावेश गरेर संचालन गरेमा नेपालीका सुखका दिन आउनेछन्। तर नेपालका राष्ट्रघाती सत्ता संचालकहरूले अमूल्य जलस्रोत भारतीय विस्तारवादीलाई कौडीको मूल्यमा बेच्ने र नेपालीलाई पराधीन, परनिर्भर बनाउने कुतृत्यको भन्डाफोर गरेर स्वतन्त्र आत्मनिर्भर समृद्ध नेपालका लागि आम देशभक्त बुुद्धिजीवी, राजनैतिककर्मी, नागरिक समाज, किसान तथा मजदुर एक भएर संघर्ष गर्नु आजको प्रमुख दायित्व बनेको छ।

मजाक, सत्ता राजनीतिको

नेतृत्वको सरकारलाई समर्थन गर्ने २१ दलले यो सरकारको चिरायुको कामना गरेका छन् तर मजाक 164 स्वयं एमाले भित्रको एउटा पङ्तीले माधवकुमार नेपाल प्रधानमन्त्री भएको सरकारका विरूद्धमा हस्ताक्षर अभियान संचालन गरेर एउटा तलवार उठाएको छ, जुन तलवारका कारण माधव नेपाल प्रधानमन्त्री भएको सरकारको आयुमा कम्पन पैदा भएको छ। अन्य समर्थक दलहरूले एकोहोरो सरकारलाई टेको लगाइरहनु तर आफ्नै दलबाट टेको भत्काउन तलवार उठ्नु प्रधानमन्त्री माधव नेपालका लागि पार्टी भित्रको सानो हाँक होइन।
वर्तमान सरकार समर्थक गैर एमाले दलहरूको अडानका कारण सरकार ढाल्न संसदमा ३०१ जनमत बटुल्न असफल भएपछि माधव नेपाललाई हटाएर आफ्नो नेतृत्वमा सरकार निर्माण भएमा मात्र शान्ति प्रक्रिया तार्कित निष्कर्षमा पुग्ने र संविधान पनि समयमा आउन सक्ने प्रचन्डको अभिव्यक्ति “थेगो” भइसकेको छ। यसरी आफ्नो नेतृत्वमा सरकार नबनेमा संविधान नबन्ने र शान्ति प्रक्रिया पनि तार्किक निष्कर्षमा नपुग्ने माओवादी ढिपी संवैधानिक प्रक्रिया विधि र वैधानिक संसदीय सत्ता संघर्षका विरूद्धको ठूलो हाँक हो। इतिहासको मजाक 164 माओवादीको यो हाँकबाट सबभन्दा कायल अरू कोही नभएर एमाले पो भएको छ।
हाम्रो मुलुकमा संविधानसभाको चुनाव र गणतन्त्रको स्थापना भएको छ, यी साना उपलब्धी होइनन् तर मुलुक संसदीय विधि, प्रक्रिया र तथा “ल एन्ड अडर”का आधारमा होइन शान्ति र भागवन्डाका आधारमा मुलुक चलिरहेको छ। यसरी एकातिर मुलुक सिद्धान्त लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमय हुनु अर्कोतिर व्यवहारतः सिमित प्रजातान्त्रिक विधि प्रक्रिया र संस्कार समेत ध्वस्त हुनुले मुलुकको तस्विरलाई थप राजनीतिक संकटको घेरामा धकेलेको छ। यो संकट सक्रमणकालको व्यवस्थापन गर्ने र मुलुकलाई अग्रगामी परिपाटीतिर लैजाने अभियानका विरूद्धको ग्रहण हो। यस कुरामा विमति राख्ने ठाउँ छैन।
प्रचन्ड देशको सबभन्दा ठूलो दलका ठूला नेता हुन् भन्ने कुरा सत्य हो। तर लोकतान्त्रिक संस्कार र पद्धतिलाई भन्दा शक्ति र मुढेबललाई प्राथमिकतामा राख्ने र एउटा नागरिक पार्टीको भूमिकामा रहन नसक्ने माओवादीको नेतृत्वमा सरकार बन्यो भने त्यो सरकारले लोकतान्त्रिक विधि र संस्कारको जग बसाल्ला कि नव अधिनायकवादको? मुलुकका अगाडि उपस्थित यो गम्भीर प्रश्न हो त्यसकारण माधव नेपाल सरकारको विकल्पमा माओवादी नेतृत्वको सरकार स्थापना भयो भने त्यो सरकार लोकतान्त्रिक प्रणाली र सिंगो मुलुकका लागि महंगो वा गलत प्रयोग हुन सक्ने खतरा पनि हाम्रा अगाडि छ। त्यसकारण एमाले नै आफ्नो नेतृत्वको सरकार ढालेर माओवादीको नेतृत्वको सरकातर्फ उद्धत भयो र परिणाम गलत भयो भने यसको जवाफ इतिहासले एमालेसित माग्ने छ।
तर यो कुरामा पनि विमति छैन, कि वर्तमान सरकार अंशवन्डा ठेक्कापठ्ठा, भागवन्डा र भ्रष्टाचारलाई संस्थागत गर्ने गन्धा खेलहरूमा सक्रिय रहँदै आएको छ। मेसिन रिडेबल र पासपोर्ट ठेक्का प्रकरणको सन्दर्भ पछिल्लो र ताजा उदाहरण हो। सरकारले “यो काम राम्रो गर्‍यो” भनेर उदाहरण दिन मुस्किल पर्दछ तर पनि सत्ता परिवर्तन पछाडिको मार्गदर्शन के हुने भन्ने जवाफ सरकार ढालौं भन्नेहरूसँग छैन। माओवादीका राजनीतिक मात्र होइन अब पूर्वमा जातीय अर्धसैनिक दस्ता च्याउ जस्तै उम्रेका छन्। पैसा पाएपछि अपराध शास्त्रलाई मानव शास्त्र बनाउने माओवादी अझै पनि फरक मतका विरूद्ध भालु झै जाइलाग्छ, त्यसो त अझै माओवादीको नेतृत्वमा शान्ति र संविधान निर्माण हुन्छ भनेर भर पर्न सकिंदैन।
संवैधानिक समितिले संविधानको सामान्य प्रारूप तयार पार्न सम्म नसकिरहेको र संविधान निर्माण भन्दा सत्ता संघर्ष प्रधान बनिरहेको एउटा विषम परिस्थितिमा पनि एमाले काँग्रेस र माओवादीका नेताहरूले तोकिएको समयमा संविधान घोषणा गर्दछौं भनेर जसरी प्रतिवद्धता व्यक्त गर्दछन् त्यसै आधारमा मूल्यांकन गर्दा यी ३ दल, मिलेर खाने र जनतालाई ढाँट्ने प्रश्नमा एकमत छन् भन्ने देखिन्छ।
यदि संविधान लेखिएन, शान्ति प्रक्रियाले पूर्णता पाएन, संविधानसभाको मर्म र जनआन्दोलनको भावना अनुरूप कार्य सम्पादन भएन भने त्यसको जवाफदेहिता एमाले, कांग्रेस र माओवादी समेत हुन पर्ने छ। आखिर निष्कर्षमा ३ दलीय “सेन्डीकेटको” सहमति र विमतिको गोरेटोमा त मुलुक छ 164
यस्तै भ्रष्ट र नालायक तरिकाले मुलुक चल्दै जाने र दलहरूप्रति जनताको आविश्वास चुलिंदै जाने हो भने देशको राजनीतिले लिने बैकल्पिक यात्रा कति खतरनाक होला? मूलतः एमाले, कांग्रेस र माओवादीले हेक्का राख्नु जरूरी छ। त्यसो त फेरि पनि जनआन्दोलनकारी शक्तिहरूको सहमति र सहकार्यको विकल्प छैन। यो राष्ट्रिय विवशता हो।