Poem – The Book Of Urizen

William  Blake  28 Nov 1757 – 12 Aug 1827  London

William Blake
28 Nov 1757 – 12 Aug 1827 London

Chapter Vi

  1. But Los saw the Female & pitied
    He embrac’d her, she wept, she refus’d
    In perverse and cruel delight
    She fled from his arms, yet he followd

  2. Eternity shudder’d when they saw,
    Man begetting his likeness,
    On his own divided image.

  3. A time passed over, the Eternals
    Began to erect the tent;
    When Enitharmon sick,
    Felt a Worm within her womb.

  4. Yet helpless it lay like a Worm
    In the trembling womb
    To be moulded into existence

  5. All day the worm lay on her bosom
    All night within her womb
    The worm lay till it grew to a serpent
    With dolorous hissings & poisons
    Round Enitharmons loins folding,

  6. Coild within Enitharmons womb
    The serpent grew casting its scales,
    With sharp pangs the hissings began
    To change to a grating cry,
    Many sorrows and dismal throes,
    Many forms of fish, bird & beast,
    Brought forth an Infant form
    Where was a worm before.

  7. The Eternals their tent finished
    Alarm’d with these gloomy visions
    When Enitharmon groaning
    Produc’d a man Child to the light.

  8. A shriek ran thro’ Eternity:
    And a paralytic stroke;
    At the birth of the Human shadow.

  9. Delving earth in his resistless way;
    Howling, the Child with fierce flames
    Issu’d from Enitharmon.

  10. The Eternals, closed the tent
    They beat down the stakes the cords
    Stretch’d for a work of eternity;
    No more Los beheld Eternity.

  11. In his hands he seiz’d the infant
    He bathed him in springs of sorrow
    He gave him to Enitharmon.

Poem – When Klopstock England Defied

William Blake 28 November 1757 – 12 August 1827  London

William Blake
28 November 1757 – 12 August 1827 London


When Klopstock England defied,
Uprose William Blake in his pride;
For old Nobodaddy aloft
. . . and belch’d and cough’d;
Then swore a great oath that made Heaven quake,
And call’d aloud to English Blake.
Blake was giving his body ease,
At Lambeth beneath the poplar trees.
From his seat then started he
And turn’d him round three times three.
The moon at that sight blush’d scarlet red,
The stars threw down their cups and fled,
And all the devils that were in hell,

Answerèd with a ninefold yell.
Klopstock felt the intripled turn,
And all his bowels began to churn,
And his bowels turn’d round three times three,
And lock’d in his soul with a ninefold key; . . .
Then again old Nobodaddy swore
He ne’er had seen such a thing before,
Since Noah was shut in the ark,
Since Eve first chose her hellfire spark,
Since ’twas the fashion to go naked,
Since the old Anything was created . . .

Poem – The Book Of Urizen

William Blake 28 November 1757 – 12 August 1827  London

William Blake
28 November 1757 – 12 August 1827 London

Chapter Viii

  1. Urizen explor’d his dens
    Mountain, moor, & wilderness,
    With a globe of fire lighting his journey
    A fearful journey, annoy’d
    By cruel enormities: forms
    Of life on his forsaken mountains

  2. And his world teemd vast enormities
    Frightning; faithless; fawning
    Portions of life; similitudes
    Of a foot, or a hand, or a head
    Or a heart, or an eye, they swam mischevous
    Dread terrors! delighting in blood

  3. Most Urizen sicken’d to see
    His eternal creations appear
    Sons & daughters of sorrow on mountains
    Weeping! wailing! first Thiriel appear’d
    Astonish’d at his own existence
    Like a man from a cloud born, & Utha
    From the waters emerging, laments!
    Grodna rent the deep earth howling
    Amaz’d! his heavens immense cracks
    Like the ground parch’d with heat; then Fuzon
    Flam’d out! first begotten, last born.
    All his eternal sons in like manner
    His daughters from green herbs & cattle
    From monsters, & worms of the pit.

  4. He in darkness clos’d, view’d all his race,
    And his soul sicken’d! he curs’d
    Both sons & daughters; for he saw
    That no flesh nor spirit could keep
    His iron laws one moment.

  5. For he saw that life liv’d upon death
    The Ox in the slaughter house moans
    The Dog at the wintry door
    And he wept, & he called it Pity
    And his tears flowed down on the winds

  6. Cold he wander’d on high, over their cities
    In weeping & pain & woe!
    And where-ever he wanderd in sorrows
    Upon the aged heavens
    A cold shadow follow’d behind him
    Like a spiders web, moist, cold, & dim
    Drawing out from his sorrowing soul
    The dungeon-like heaven dividing.
    Where ever the footsteps of Urizen
    Walk’d over the cities in sorrow.

  7. Till a Web dark & cold, throughout all
    The tormented element stretch’d
    From the sorrows of Urizens soul
    And the Web is a Female in embrio
    None could break the Web, no wings of fire.

  8. So twisted the cords, & so knotted
    The meshes: twisted like to the human brain

  9. And all calld it, The Net of Religion

Poem – The Invocation

William  Blake  28 Nov 1757 – 12 Aug 1827  London

William Blake
28 Nov 1757 – 12 Aug 1827 London


Daughters of Beulah! Muses who inspire the Poet’s Song,
Record the journey of immortal Milton thro’ your realms
Of terror and mild moony lustre, in soft Sexual delusions
Of varièd beauty, to delight the wanderer, and repose
His burning thirst and freezing hunger! Come into my hand,
By your mild power descending down the nerves of my right arm
From out the portals of my Brain, where by your ministry
The Eternal Great Humanity Divine planted His Paradise,
And in it caus’d the Spectres of the Dead to take sweet form
In likeness of Himself. Tell also of the False Tongue, vegetated
Beneath your land of Shadows, of its sacrifices and
Its offerings; even till Jesus, the image of the Invisible God,
Became its prey; a curse, an offering, and an atonement
For Death Eternal, in the Heavens of Albion, and before the Gates
Of Jerusalem his Emanation, in the Heavens beneath Beulah!

आमाको अभाव

ब्रह्मनालमा आमा हाँसिरहनुभएझैँ लाग्थ्यो। ओठ हल्का खुलेकै थिए। मिलेका सुन्दर दाँतहरू पंक्तिबद्ध नै थिए। भान्जीले बुनिदिएको कलेजी रंगको ऊनी टोपी माथमै थियो। आमा ध्यानमग्न मुद्रामा साथै हुनुहुन्थ्यो। हामी पाँचै दाजुभाइ सँगसँगै थियौँ। इष्टभित्र, साथीभाइहरू आसपास नै थिए। पवित्र पाशुपत क्षेत्रमा मिर्मिरेको मधुर प्रकाश पोखिएको थियो। घन्टका मधुर ध्वनिहरू वातावरणलाई मुग्ध पार्दै गुन्जिरहेकै थिए। वाग्मती सफाइ अभियानले गर्दा वाग्मतीको पानी केही कञ्चन थियो। सबै यथावत् नै थिए। तर, आमा पार्थिव रूपमा मात्र हुनुहुन्थ्यो। मैले वाग्मतीको जलले आमाको मुख धोइदिएँ। ठूल्दाइ, नान्दाइ र मणिले आमालाई माला लाइदिए। कान्छो भाइ सुधीरले धूपको बास्ना चलाइदियो। भाउजूले सिन्दुर, पोते र चुराहरू पहिर्‍याइदिनुभयो। मलाई थाहा भएदेखि नै आमा सौभाग्यमा सिँगारनि औधी रुचाउनुहुन्थ्यो। पूरै रातो पहिरन, माथमा सिन्दुर, क्लिप-काँटा, रातै टीका, आँखाभरि गाजल र ओठमा बाक्लो लिपिस्टिक आमाको पर्यायवाची थिए। ब्रह्मनालमा पनि आमा सौभाग्यमा नै सजिनुभएको थियो। अबिर र पुष्पपत्रहरू वरपिर िथिए। एक्कासि मन चसक्क चस्कियो। आँखाका कोसहरू केही काला थिए तर गाजल पटक्कै थिएन। मैले नारायणी भान्जीले बुनिदिएको टोपी अलिकति मिलाइदिएँ। न कतै कपाल थियो, न क्लिप-काँटा अड्काउने कालो जुरो। मन कटक्क भयो फेरि। हामीले आमालाई बोकेर बिस्तारै पाइलाहरू चाल्न थाल्यौँ। सानी गाँठीकी आमा त्यसमाथि बिमारले खिएको शरीर, हामीलाई भौतिकी भार त केही थिएन तर मानसिक भार औधी थियो। आमाले कसरी हुर्काउनुभयो होला? कसरी ताते गराउनुभयो होला। हाँक्की र काखी गर्दै हामी पाँच-पाँच भाइलाई हुर्काएर कसरी ठूलो बनाउनुभयो होला? म पाइलाहरू बिस्तारै चाल्दै आमा र आमाको महत्त्व कल्पन्छु। ब्रह्मनालको पल्लो छेउमा आमाकोे चिता सजाइएको थियो। बडो होसियारीपूर्वक आमालाई चितामा सुताइयो। उही शालीन र सौभाग्यवती रूपमा आमा चुपचाप मुढाका बिछ्यौनामा सुकला हुनुभयो। हामीले जल, कुश र तीलले तिलाञ्जलि दियौँ र आमाको अन्तिम दर्शन गर्‍यौँ। उही अनुहार, उही रूप र उही सौभाग्य। पार्थिव रूपमा आमा अझै साथै हुनुहुन्थ्यो। तर, अन्तिमपटक आमाको पाउमा ढोग्दा पाउ पहिलेजस्तो कोमल थिएन। जब्बर थियो। के-कसो नमिलेको महसुस हुदै थियो। तर, जब सुयोग भतिजले दागबत्ती ठूल्दाइलाई पास गर्‍यो र उहाँद्वारा आमाको त्यही सधँै सिंगाररिहने अनुहारमा दागबत्ती दिइयो, तब मात्र आमाको असली अभाव महसुस भयो। अब आमा रहनुभएन भन्ने अनुभूतिले मुटु भक्कानिएर रोयो।

आमा आगोसँगै जतिजति बल्दै जानुहुन्थ्यो, हामी पनि मानसिक रूपमा त्यतित्यति खरानी भइरहेका थियौँ। हामी आमाको जलिरहेको देहलाई निर्निमेष हेररिहेका थियौँ। यही बेला मैले आफूलाई जीवनमा पहिलोपटक निरीह र टुहुरो पाएँ। के गरौँ, कसो गरौँ हुने तर केही गर्नै नसकिने। आँखाका कोसबाट बग्न लागेका आँसुलाई औँलाले पुछेँ। घिउ, कपुर र पाँचसुते बत्तीका सहयोगले मुढाहरू बल्दै गए। आमा सल्किँदै जानुभयो। दाजुभाइलाई हेरेँ, कसैको ओठमा आवाज थिएन। आँखा राता र रसिला थिए। अब बल्ल अनुभूति भयो आमाको अभाव। त्यो मीठो बोली, मधुर मुस्कान, सधैँ सकारात्मक सोचाइ र संसार चिहाउने आमाका ती सुन्दर आँखाहरू सब आगोसँगै ह्वारह्वार्ती बले। मलामीहरू दन्किएको चिता हेर्दै उहाँको सफल जीवन र मृत्युलाई परभिाषित गररिहेका थिए। तर, आफूलाई भने कस्तो खपिनसक्नु पीडाबोध भइरहेको थियो। आमा बिस्तारै बिस्तारै बलिदिए पनि हुने। एक निमेष भए पनि आमाको भौतिक शरीर अलि बढी देख्न पाइए पनि हुने। यस्तो मनोभावले आक्रान्त पाररिह्यो तर सायद आमाको पुण्यको कारण भनूँ, चिता दन्किरह्यो। आमा बिस्तारै बिस्तारै खरानीमा परिणत हुन थाल्नुभयो। केही क्षणमा आमा पूरै खरानी हुनुभयो। अस्तुलाई वाग्मतीकै गर्भमा सेलाइयो। तात्तातो चितालाई पानीले धोइपखाली गरयिो। अब आमा कतै रहनुभएन। अनि, झन् सीमान्त आमाको अभाव खड्कियो। मैले सम्झनाका पानाहरू पल्टाएँ। जुन जुन परिच्छेदहरू पल्टाएँ, त्यही सौभाग्यवती आमाको मीठो बोली, मधुर मुस्कान, सकारात्मक सोचाइ र संसार चिहाउने ती सुन्दर आँखाहरू अब स्मृतिको झझल्कोमा म्ाात्र सीमित भए। धार्मिक ग्रन्थमा महाभारतलाई धेरै पृष्ठको ग्रन्थ मानिन्छ क्यारे! तर, त्यस क्षण मैले संसारको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ पनि खरानी भएको महसुस गरेँ। आमा हाम्रा लागि रामायण-महाभारतभन्दा महान् ग्रन्थ हुनुहुन्थ्यो। वास्तवमा हरेक सन्तानलाई आफ्नी आमा विशिष्ट नै लाग्दो हो। तर, हरेक विशिष्टताभित्र पनि हाम्री आमा पृथक् हुनुहुन्थ्यो झैँ लाग्छ मलाई। म पहिल्यैदेखि नियाल्थेँ, घाम तापिरहेका, कुरा काटिरहेका र टीभीका बकवास सिरयिल हेरेर समय खेर फालिरहेका स्वास्नीमान्छेलाई। अनि, रसि पोख्थेँ आफ्नी अर्धांगिनी शोभालाई। किन यी अधिकांश महिलामा हाम्री आमालाई झैँ नयाँ कुराहरू सिक्ने प्यास जागेन? हाम्री आमा सात दशकअघि नुवाकोटको एक अनकन्टार गाउँमा जन्मिनुभयो। उही घाँस, दाउरा र लोटाइपटाइमा हुर्किनुभयो तर जब उहाँमा सिर्जनाको चेत पलायो, तब उहाँमा सिक्ने अभिलाषाहरू खातमाथि खात लागेर आए। उहाँ नयाँ नयाँ कुरा सिक्न मरहित्ते नै गर्नुहुन्थ्यो।

आमा पाँच जना दिदीबहिनीमध्ये माहिली हुनुहुन्छ। बाँकी चार जनामध्ये अझै पनि केहीलाई मात्र मुस्किलले श्रीस्वस्थानी वाचन गर्न आउँछ। तर, आमाले बजारयिा तुल, बोर्ड र सामानका खोलमा लेखिएका अंग्रेजी शब्दहरू पहिल्याउन सक्नुहुन्थ्यो। मान्छेका नामहरू अंग्रेजीमा लेख्नुहुन्थ्यो। किनमेल र घरायसी हिसाबका लागि उहाँले कहिल्यै क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्नुभएन। मुखाग्र हिसाबहरू मिलाउनुहुन्थ्यो। एकताका लामै समय उहाँले घरको आयव्यय हुबहु कापीमा उतारी राख्नुहुन्थ्यो। अझ गजब त आमाले डायरी पनि लेख्नुहुन्थ्यो। यात्रा संस्मरण कोर्नुहुन्थ्यो। ०४५ सालताका उहाँले पहिलो हवाईयात्रा गर्नुभयो। हवाईजहाजबाट आकाशका बादलहरू हेर्दा उहाँको मनमा उठेका भावनाहरू उहाँले कोर्दा म तीनछक परेँ। यदि आमाले विद्यालय, महाविद्यालयको मुख पनि हेर्न पाउनुभएको भए के-केसम्म गर्नुहुन्थ्यो होला ! अहिले म गम खाएर बसिरहेछु। आमाको सिलाइ-बुनाइमा पनि औधी रुचि थियो। हामी पाँचै जना दाजुभाइलगायत अरू कयौँले आमाले बुनिदिएको स्वीटर, टोपी, पन्जा र मोजाहरू लगाई हुर्कियौँ । म त आठ कक्षा पढ्ने समयसम्म बर्सेनि आमाले आफैँ काटीकुटी गरी खुटेर सिलाउनुभएको पाइन्ट लगाउँथेँ। पहिलो पाइन्ट सिलाउन कम्ती दुःख साँध्नुभएन उहाँले। चुलेसीले नै कपडा काट्नुभयो। बाबाको पाइजामाको इँजारले मेजरमेन्ट लिनुभयो। जाँघ नमिलेर फेरि अर्को आपत्। तर, अन्तिममा आमाले तयार बनाइछोड्नुभयो। आमाको कामप्रतिको त्यो लगाव आजको हाम्रो यो शोकाकुल क्षणमा सबैप्रति अवगत गराउन चाहेँ मैले।
आमाले विराटनगरको आफ्नो बसाइमा साइकल सिक्नुभयो। त्यहीँ आमाले कुर्था, सुरुवाल र पाइन्ट लगाउनुभयो। विराटनगरकै छोटो बसाइमा आमाले फोटोसुट गर्नुभयो। मधुवाला युगका ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट फोटो र जुल्फी लर्काउने अनि सजाउने शैली आमाले ‘३० को दशकको पूर्वार्द्धमै गर्नुभयो। साँच्चै आमाका ती दिन झल्काउने फोटोहरू हेर्दै रहरलाग्दा छन् अझै।

हाम्रा लागि आमा घरायसी कुशल वैद्य नै हुनुहुन्थ्यो। सामान्य रोगहरू उहाँसामु पर्नै नहुने। जरा, बुटा, पात के के हो, उहाँ जम्मा पारी कुटकाट गरी पकाई खुवाउनुहुन्थ्यो। पहिले पिउन दिगमिगाए पनि खाइसकेपछि हामीलाई आराम हुन्थ्यो। आमामा ज्ञानका अनेक अंशहरू थिए। आयुर्वेदका केही पुस्तक आमाको सिरानीमा सुरक्षित थिए। थुप्रै धार्मिक श्लोक, सर्ग आमालाई मुखाग्र हुन्थे। गीता, चण्डी, दुर्गाकवच र वेदका केही ऋचाहरूसँग उहाँको बिहानी प्रहर बित्थे। कविशिरोमणि लेखनाथका कविताहरूमा उहाँ खेल्नुहुन्थ्यो। समकालीन साहित्य र समसामयिक लेखरचनाहरू उहाँलाई मैले र भाइ मणिले सुनाइरहनुपथ्र्यो। यता हाम्रा साहित्यिक रचनाहरूमा भने उहाँले थुप्रै ठाउँमा सच्याइदिनुभएको छ। भीमनिधि तिवारीको ‘मध्यमवर्गकी स्वास्नीमान्छे’ कविता आमालाई उहिल्यैदेखि मन पथ्र्यो। पहिले खासै केही लाग्दैनथ्यो, त्यस कवितामा। तर, आमाको देहवसानपछि फेरी त्यो कविता पढेँ। तिवारीले आमालाई नै देखेर कविता कोरेझैँ लाग्यो। कवितामा वर्णन गरेझैँ काटीकुटी हुनुहुन्थ्यो हाम्री आमा। आमा शब्दै महान् रहेछ। रोगले गाल्दै लगेका आखिरी महिनाहरूमा यो अनुभूति झनै पलाउँदै गयो हामी पाँचै जना दाजुभाइमा। अझ आमाकै अभावपछि त आमा शब्द र सम्झनाले बुहारी र नातिनातिनीहरूमा पनि क्षणक्षणमा सतायो, धुरुधुरु रुवायो। हाम्रो घरायसी परिवेश वरिपरी आमाकै आत्मिक झझल्को आइरहने। आमाको कुनै सम्झना कसैले निकाले आँसु बररै हुने। ओहो, कस्तो अवस्था यो? कस्तो अभाव आमाको यो? आमा सृष्टिको कस्तो रूप ! त्यस्तो रूपवान् र करुणाकी खानी आमाले पाँच-पाँच जना हामी सग्ला छोराहरू जन्माईहुर्काई सकुशल श्रीमान्लाई साक्षी राखी आज आफैँ यस धर्तीबाट सम्झनाका आँसु मात्र छाडेर विलीन हुनुभयो। हेर्दा, सुन्दा सामान्य लागे पनि एउटी साधारण नेपाली महिला हाम्री आमामा शिक्षा, सिर्जना र सीपको भोक अथाह थियो। त्यही भोकले तड्पिएपछि मान्छेमा आत्मिक आनन्दको विकास हुँदो रहेछ। भौतिकताले सम्पन्न रहँदा रहँदै पनि मन र परविारमा शान्ति र सुख नपाएर छटपटिएका मान्छेहरू मैले धेरै देखेभोगेको छु। शिक्षा, सिर्जना र सीपको भोकका कारणले हाम्री आमालाई सबैको नजरमा विशिष्ट तुल्याएकै हो। त्यही भोक म कम्तीमा पनि आमाकी पाँच बुहारी र नातिनीहरूमा खोजिरहेछु। कुनै पि्रय दिन आमामा जागेको त्यो भोग आमाका सन्तान-दरसन्तानहरूमा मौलायो भने आमाको अभाव केही कम हुने थियो होला। नत्र त ईश्वरमा लीन भइसकेकी हाम्री आमाको अभाव सजिलै केले पो पूर्ति गर्न सक्ला र !

निबन्ध – तरकारी बेच्ने प्रोफेसर र कमारा राख्ने शरणार्थी

कुनै पनि कामलाई कसरी हेर्ने भन्ने कुरा व्यक्ति वा समाजले त्यसप्रति अँगालेको मूल्य, मान्यता वा दृष्टिकोणमा निर्भर गर्छ। उही कामलाई कहीँ सम्मानले हेरिएको पाइन्छ भने कहीँ घृणाको दृष्टिले। एउटाले बाध्यताका रूपमा गरेको कामलाई अर्कोले आत्मसम्मानका रूपमा पनि लिएको हुन्छ। घरमा कोही साथी वा पाहुना आएका बेला घरमूली आफैँले चिया वा खाना पकाएको देख्दा अनौठो मानेर हेर्ने मानिस हाम्रो समाजमा प्रशस्तै देखे/भेटेको छु। हाम्रो समाजमा विभिन्न कामलाई सानो र ठूलो वा इज्जतिलो र बेइज्जतपूर्ण काम भनेर वर्गीकरण गर्ने चलन अद्यापि छँदै छ। यो विश्वास भनौँ वा अन्धविश्वासले अन्य धेरै मुलुकका समाजमा पनि जरा गाडेको पाइन्छ। यस्तै विषयसँग सम्बन्धित दैनिक जीवनका सामान्यभन्दा सामान्य कामलाई अन्य मुलुकमा कसरी हेरिँदो रहेछ भन्ने कुराको दुइटा विपरीत उदाहरणबाट यो लेख अघि बढाउन खोजेको छु।

म एउटा कामको सन्दर्भमा केही वर्षअघि संयुक्त राज्य अमेरिका पुगेको थिएँ। न्युयोर्कबाट गाडीमा करबि सात-आठ घन्टाको दूरीमा मेरो एक जना आफन्त एउटा विश्वविद्यालयमा पढ्थे। नजिकको आफन्त भएकाले उनले मलाई केही दिन सँगै बस्न र घुम्नका लागि निम्तो दिएका थिए। लामो समयपछि नजिकका आफन्तसँग भेट हुँदा हामी दुवै पक्ष खुसीले दंग थियौँ। ती मेरा आफन्तले फुर्सद निकालेरै भए पनि हामीलाई हरेक दिन कतै न कतै घुमाउन, देखाउन लैजान्थे। नौलो ठाउँको नौलो व्यवहार, नौलो चालचलन, नौलो संस्कृति, नौलो मूल्यमान्यता र नौलो जीवनशैली देखेर कहिले दंग पर्थें त कहिले अचम्म मान्थेँ।

खास गरी त्यहाँका मानिसमा पाइने कामप्रतिको निष्ठा र समयको महत्त्वबोध सकारात्मक पक्ष लाग्यो। हाम्रो संस्कृतिमा सुपाच्य नमानिने पक्षहरू पनि त्यहाँ धेरै पाइन्थे। तर, फरक समाजमा फरक मूल्यमान्यता रहनु स्वाभाविकै हो। तर, कामलाई साना र ठूलाले गर्ने भनेर छुट्याउने, ठूलो ओहदामा पुगेकाले घर, करेसाबारी वा टोल समुदायको काम गर्दा इज्जत घटेको ठान्ने वा अरू कसैले त्यस्तो काम गरेको देख्दा खिसी गर्ने बानी त्यहाँ पटक्कै देखिएन।

त्यहाँ पनि हाम्रै जस्तो शनिबारे, आइतबारे हाट लाग्ने ठाउँ हुँदा रहेछन्। हाट बजारमा कसैले आफ्नै बारीमा फलाएका फलफूल तथा हरियो तरकारी त कसैले आफ्नै घरमा बनाएका बिस्कुट, कुकिजलगायत विभिन्न वस्तु बेच्न ल्याउँदा रहेछन्। हाट बजारमा ग्राहकलाई तानातान नगरी शान्तसँग आफूतिर ग्राहक आउने प्रतीक्षा गर्दा रहेछन्। म र मेरा आफन्त पनि हाट बजार हेर्न र मन पर्ने ताजा चिजबिज किन्ने मनसायले त्यहाँ पुग्यौँ। अमेरिका पुगेर पनि शनिबारे हाट देख्न पाएकामा दंग पर्दै हामी सामान हेर्दै र चाहिने सामानको मोलतोल गर्दै अघि बढ्यौँ। यत्तिकैमा हामी एउटा अधबैँसे पुरुषले ताजा सागसब्जी र हरिया मकैका घोगा बेच्न बसेका ठाउँमा पुग्यौँ। मेरा आफन्त र ती अधबैँसेले हात मिलाएर सामान्य अभिवादन साटसाट गरे। त्यसपछि मेरा आफन्तले ती साग बिक्रेतासँग परचिय गराए। ती व्यक्ति त स्थानीय केन्ट स्टेट युनिभर्सिटीका भौतिकशास्त्रका सुप्रसिद्ध प्राध्यापक रहेछन्, जसको मातहतमा रहेर नेपालजस्ता धेरै देशका प्रतिभाशाली व्यक्तिले विद्यावारििध सम्पन्न गरेका रहेछन्। अनुसन्धान र अध्यापनबाट बचेको सीमित समय करेसाबारीमा लगाएर आनन्द बटुल्ने उनी आफ्नै आवासको करेसाबारीमा मौसमी तरकारी वा मकै फलाएर शनिबारे हाट बजारमा बेची केही रकम कमाउँदा रहेछन्।

उनीजस्तै उच्चपदस्थ थुप्रै व्यक्ति त्यसरी हाटबजारमा सामान बेच्न बस्दा रहेछन्। उनको लवाइ र बोलीचाली हेर्दा विश्वविद्यालयका प्रोफेसर भनेर अनुमान गर्न पटक्कै सकिँदैनथ्यो। उनको त्यो महानता, सरलता र कामप्रतिको निष्ठा देखेर म नतमस्तक भएँ। तुलना गरेँ, आफ्ना देशका ठूलाबडा भनिएका मानिसका व्यवहार र चिन्तनसँग। तिनको बोलीचाली र व्यवहारमा न प्रोफेसर हुनुको घमण्ड कतै झल्कन्थ्यो, तरकारी/फलफूल हाटबजारमा बेच्न बस्दाको संकोच नै।

हाम्रै देशमा पनि पदीय दायित्व र कामलाई उच्च सम्मान गर्ने उदाहरणीय व्यक्तित्व प्रशस्तै पाइन्छन्। तर, नयाँ पुस्तामा परम्परागत कामप्रति देखिएको बढ्दो वितृष्णा हाम्रा लागि चिन्ताको विषय बनेको छ। सहरको त कुरै छाडौँ, गाउँघरमा समेत एसएलसी पढेकाले पनि बाबुबाजेले गर्दै आएको खेती र गाईभैँसी पाल्ने काम चटक्कै छाडी बाबुआमा वा श्रीमतीले दूध बेचेर कमाएको पैसा नजिकको चौतारो, दोबाटो वा चौबाटोमा तास वा क्यारमबोर्ड खेलेर वा रेस्टुराँमा कोक, फ्यान्टा, चिया वा मदिरामा उडाएर आफू ठूलो मानिस बनेको भ्रम पाल्छन्। यसले हाम्रो समाजको भोलिको स्वरूप कस्तो होला भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

केही युरोपेली मुलुकमा त किसानलाई समाजमा सबैभन्दा इज्जतदार वर्ग मानिँदो रहेछ। कसैलाई परचिय दिँदा सके आफैँलाई किसान देखाउन चाहने, त्यो नभए मेरा बा-आमा किसान थिए भन्ने, त्यति पनि नभए मेरा ६ वा सात पुस्ताअगाडिका बाजेबराजु किसान थिए भनेर गर्व गर्ने मानिस मैले प्रशस्तै देखँे, भेटेँ र कुरा गरेँ। उनीहरू आफूलाई मन्त्री, सांसदभन्दा किसानका रूपमा देखाउन पाउँदा सम्मानित भएको ठान्दा रहेछन्। हुन पनि सबै काम त्यत्तिकै पुजनीय हुन्छन्। खाँचो पर्छ केवल त्यसलाई हेर्ने सफा दृष्टिकोणको। वास्तवमा कामप्रतिको निष्ठा र समयको सदुपयोगले नै ती देश आज संसारमै उन्नतिको शिखरमै पुगेका हुन्।

यसको ठीक विपरीत, अर्काथरी केही मानिसमा रहेको कामप्रतिको विपरीत दृष्टिकोण कस्तो हुँदो रहेछ भन्ने दृष्टान्त प्रस्तुत गर्न सान्दर्भिक ठान्छु।

पूर्वी अफ्रिकी देश इथियोपियामा केही दशकपहिले विभिन्न कारणले लामो समयसम्म गृहयुद्ध चर्कियो। जातीय हिंसाका कारण उक्त देश इथियोपिया र इरित्रिया गरी दुई अलग देशमा विभाजित भयो। युद्धकालमा त्यहाँका केही मानिस शरणार्थी बनेर अमेरिका र युरोपका विभिन्न देशमा पुगे। त्यहाँ पुग्ने शरणार्थीलाई ती राष्ट्रले गाँस-बासको व्यवस्था गरी केही वर्षपछि आफ्नो देशको नागरकिता पनि दिए। इथियोपियन शरणार्थीलाई मानवताका नाताले गाँस, बास र नागरकिता दिने ती युरोपेली देशले केही वर्षपछि नै तेस्रो विश्वबाट शरणार्थी भित्र्याउनु गल्ती भएको महसुस गर्न थाले।

यसको एउटा कारण के पाइयो भने अर्काको देशमा छिरेको केही वर्ष नबित्दै शरणार्थीहरूमा पनि आर्थिक रूपले सम्पन्न र विपन्न गरी दुई समूह देखिन थाल्यो। किनभने, राजनीतिक शरणार्थीका नाममा त्यहाँ गरबि मात्र आएका थिएनन्। आफ्नो देशमा रहँदा घरमा नोकरचाकर पाल्ने र मोजमस्ती, ऐसआराम गर्ने बानी तिनमा छुटेको थिएन। इथियोपियाका केही सम्पन्न परिवार देशको अस्थिरता र लुटपाटको भयलेेे शरणार्थीको आवरणमा परिवार र आफ्ना केही नोकरचाकरलाई पनि शरणार्थीर्का रूपमा युरोप छिराउन सफल भएका थिए। तिनले खाना पकाउने, लुगा धुनेलगायतका काम आफूले नगरी तिनबाट गराउन थाले। यो उनीहरूको आफ्नै देशबाट आयातीत सामन्ती संस्कार थियो। जबकि, डेनमार्क, स्वीडेन, नर्वेजस्ता स्केन्डिनेभियन देशमा मानिसलाई कमारा-कमारी राख्ने चलनलाई मानवताविरुद्धको अपराधका रूपमा लिइन्थ्यो। शरणार्थीहरूको यस्तै व्यवहारले गर्दा भविष्यमा सकभर शरणार्थी नै नलिने र लिनै परे पनि यस्ता पक्षमा विशेष ध्यान पुर्‍याउनुपर्ने दबाब सरकारमाथि पर्न थाल्यो।

सारमा के भन्न सकिन्छ भने समाजका लोकपि्रय नेता, अभिनेता, कलाकार, उच्चपदस्थ व्यक्ति तथा समाजले आदर्श मानेका व्यक्तिहरूको चिन्तन, आचरण र व्यवहारलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेर समाजलाई सकारात्मक दिशामा लैजाँदै नमुना सोच र संस्कृति निर्माण गर्न सकिन्छ ।

नेपाली कविता – ठमेल

अभिभावकको हात समाउँदै

प्राथमिक तहका पाठशाला गइरहेका नानीहरूझैँ

कुन ज्ञानको खोजीमा

पछयाइरहेछन्

एकादेशका राजकुमार/राजकुमारीजस्ता पर्यटकहरू

तेस्रो विश्वको सानो कुना ।

गाउँमा सुनिन छाडेका भाकाहरू

गुनगुनाउँदै हिँड्छ

लोकगीतको अन्वेषक

सारंगी धुनले रेट्दै जान्छ

सहरको गोलो प्रदूषण, विकृति र विसंगति ।

उही सहरको अर्को कुना

लोडसेडिङ्ले साम्राज्य जमाएर

अट्टहास गरिरहेका बेला अन्धकारको

ताराहरू जोड्दै जोड्दै ठमेल

पूणिर्मालाई धर्तीमा बोलाउँछ ।

सूर्योदयका चम्किला किरणहरूजस्ता

आँखाहरू लिएर

फरक क्षितिज खोज्दै

आइपुगेका

स्वदेशीजस्ता विदेशी मान्छेहरूको भीडमा

प्रजातन्त्रको परिभाषा दिने

लिंकन जस्तो दुब्लो मान्छे

रिक्सा तानिरहेको हुन्छ ठमेलमा

कार्ल माक्र्सको पुँजी बोकेका

विदेशी पर्यटक यात्रुहरू

सवार भई गुडिरहन्छन् पछाडि ।