जोखिममा जैविक मार्ग

कुनै बेला बाघ र जंगली हात्तीको डरले बाख्रा चराउन नगएको वसन्ता वनमै अहिले टहरो बनाएकी छन्, भोजरानी चौधरीले । सरकारले यहाँको दुई सय हेक्टरजति वनक्षेत्र भोजरानीलगायतका सयौँ मुक्त कमैयालाई बस्न दिएपछि करबि तीन हजार परविार बाढीपीडित र सुकुम्बासीहरू पनि थपिएका छन् । कैलाली जिल्लाको यो त्यही वनक्षेत्र हो, जसलाई विश्व वन्यजन्तु कोषले सन् २००२ मा एसियाकै महत्त्वपूर्ण जैविक मार्गका रूपमा पहिचान गरेको थियो ।

वसन्ता जैविक मार्गले भारतको नेसनल पार्क, नेपालको शुक्लाफाँटा आरक्ष र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जलाई जोड्छ । पूर्व-पश्चिम राजमार्गसँगै चुरे पहाडसँग पनि जोडिने यो जैविक मार्ग नेपाल र भारतका दुर्लभ वन्यजन्तु ओहोर-दोहोर गर्ने मुख्य करडिर हो । केही वर्षअघिसम्म मौसम अनुसार आहार र सुरक्षित बासस्थानका लागि उत्तर-दक्षिण गर्ने चितलका बथान, हात्तीका लस्कर अनि पाटेबाघ र चितुवाहरूले वसन्ता जंगलमै केही समय बिताउँथे ।

त्यतिबेलाको घना जंगल अहिले बाक्लो मानव बस्तीमा परिणत भएको छ । सरकारले मुक्त गरेका पश्चिम तराईका कमैयाहरूलाई प्रतिबद्धता र ऐन अनुसार ब्यबस्थित पुनःबास नगराउँदा उनीहरू यस क्षेत्रमा छाप्रा हालेर बसे । उनीहरूलाई यहाँ बसेको देखेपछि बाढीपीडित र सुकुम्बासीहरू थपिए । वसन्ता जैविक मार्गमा वन्यजन्तुको बासस्थान लोप हुनुका साथै संरक्षणको कार्यसमेत संकटमा परेको छ । यस क्रममा भएको करोडाँै खर्च र मिहिनेत पनि व्यर्थ हुदैछ ।

२०६५ माघ १७ गतेको मन्त्रि परिषदले वन ऐन २०४९ को दफा ६८ ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी वसन्ता वनको ४ सय ४० हेक्टर जग्गामा मुक्त कमैयाको पुनःस्थापना गर्ने निर्णय गर्‍यो । तर, सोही ऐन र वन नियमावली २०५१ को दफा ६८ को उपदफा १ मा राष्ट्रिय प्राथमिकता प्राप्त योजना सञ्चालन गर्नुपर्दा वनक्षेत्रको प्रयोग गर्नुबाहेक अन्य विकल्प नभए वातावरणमा प्रतिकूल असर नपर्ने गरी सामुदायिक वन, कबुलियती वन र धार्मिक वनको कुनै भाग प्रयोग गर्न सकिने उल्लेख छ । मन्त्रिपरष्िाद्ले त्यस्तो निर्णय गर्दा वातावरणीय अध्ययन भने नगरेको कैलाली जिल्ला वन अधिकृत मनबहादुर खड्काले बताए । उनले वन ऐनको दफा ६८ र राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनको दफा ३ र ३ को -क)ले मुक्त कमैया पुनःस्थापनासम्बन्धी निर्णयमाथि प्रश्न उठाएको पनि बताए ।

मुक्त कमैयालाई वसन्ता जैविक मार्गमा लालपुर्जा वितरण गर्ने तयारी भएपछि जिल्ला वन कार्यालय, कैलालीले गत साउन २५ गते वनमन्त्री, सचिव र महानिर्देशकलाई पत्र लेखी मुक्त कमैयालाई अन्यत्र पुनःस्थापना गराउने पहल थालेको थियो । त्यसपछि कमैया पुनःस्थापना सार्ने विषयमा भदौ ४ गते वन र भूमिसुधार मन्त्रालयबीच भएको छलफल बिनानिष्कर्ष टुंगियो । नेपाल वन प्राविधिक संघको रटिमा त्यसको भोलिपल्टै सर्वोच्च अदालतले उत्पे्रषणको आदेश जारी गर्दै मुक्त कमैयाको उचित पुनःस्थापनाका लागि वैकल्पिक स्थानको खोजी गर्न र यथाशीघ्र पुनःस्थापना गर्न सरकारलाई निर्देशन दिएको छ ।

तर, सर्वोच्चको सो निर्णयको विरोध गर्दै मुक्त कमैया समाजले आन्दोलन घोषणा गरेको छ । जिल्ला वन अधिकृत खड्का भने सरकारको एउटा निकाय संरक्षणमा जुटेका बेला अर्को निकायले विवादास्पद निर्णय गरेपछि समस्या थपिएको बताउँछन् । उनका अनुसार, वसन्ता जैविक मार्गमा यसअघि नै मुक्त कमैया, सुकुम्बासी, बाढीपीडित र भू-माफियाहरूका कारण १ हजार ५ सय हेक्टर जमिन अतिक्रमण भइसकेको छ । यही विवादको मौका छोपी वसन्ता क्षेत्रमा काठ तस्करहरू पनि सक्रिय भएका छन् ।

केही दिनअघि मात्रै मुक्त कमैया पुनःस्थापना समिति, कैलालीले वसन्ता जैविक मार्गको शंकर सामुदायिक वनमा पाँच-पाँच कट्ठाका दरले ४ सय २६ कित्ता जमिन वितरण गरेको छ । उता भजनी गाबिसस्थित महुन्याल, पशुपति र राधाकृष्ण सामुदायिक वन कब्जा गरी बसेका करबि पाँच सय परविार मुक्त कमैयालाई पनि जग्गा दिए कुनै आपत्ति नहुने पत्र स्थानीय राजनीतिक दलहरूले मुक्त कमैया पुनःस्थापना समिति, कैलालीमा पठाएका छन् । जबकि, गत माघमा भएको छलफलमा जिल्लास्थित सबै राजनीतिक दलले वसन्ता वनक्षेत्रमा कसैलाई पनि जमिन नदिने प्रतिबद्धता जनाएका थिए ।

दुधुवा नेसनल पार्कसँग जोडिएको लालबोझी शिराधानी सामुदायिक वनमा जिल्ला भूमिसुधार कार्यालय, कैलालीले दोस्रो जनआन्दोलनपछि १ सय ३६ परविार मुक्त कमैयालाई बसाएपछि वसन्ता अतिक्रमण सुरु भएको संरक्षणकर्मीहरू बताउँछन् । त्यसपछि ०६४ मा मोहना, कन्द्रा, काँडालगायतका नदीका बाढीबाट विस्थापितहरूले पनि वसन्ता वनलाई नै आश्रयस्थल बनाए । भू-माफियाहरूले पनि सुकुम्बासी हुदै भन्दै वसन्ता जैविक मार्गमै खनजोत गर्न थाले ।

यसरी एकोहोरो अतिक्रमणका कारण वसन्ता जोगाउने स्थानीय संरक्षणकर्मी र जिल्ला वन कार्यालयको प्रयास असफल भएको छ । जिल्ला वन अधिकृत खड्का जैविक मार्गको अतिक्रमण हटाउने प्रयासमा राजनीतिक दलहरूबाटै असहयोग भएको गुनासो गर्छन् । भन्छन्, “सर्वोच्चको उत्प्रेषण आदेश अब अर्को समस्या भयो ।”

अन्तर्राष्ट्रियस्तरमै महत्त्वपूर्ण र ख्यातिप्राप्त वसन्ता जैविक मार्गमा २१ वटा सीमसार छन् । भारतीय दुधुवा नेसनल पार्क भर्खरै टाइगर रजिर्वमा परिणत हुनु र पूर्व तथा पश्चिममा नेपालकै राष्ट्रिय निकुञ्जसँग प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष जोडिनु यस मार्गको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । मोहनाको स्वच्छ जल क्षेत्रमा अबस्थित वसन्ता जैविक मार्ग डल्पिmन अवलोकनका लागि प्रख्यात स्थल पनि बन्नसक्छ । रामसार क्षेत्र घोडाघोडी तालसमेत वसन्ता जैविक मार्ग अन्तर्गत नै पर्छ । त्यसको नजिकै लालबोझी गाबिसस्थित पुरैना ताल दुर्लभ पंक्षी सारसको बासस्थान हो ।

कैलालीका करबि १५ गाविस जोड्ने वसन्ता जैविक मार्गमा नेपाल सरकार र विश्व वन्यजन्तु कोषको संयुक्त प्रयासमा गत सात वर्षदेखि तराई भू परिधि कार्यक्रम सञ्चालनमा भए पनि जिल्लाको कुल २ लाख ५ हेक्टर वनमध्ये करबि ६५ हजार हेक्टर क्षेत्र ओगटेको वसन्ता जैविक मार्गमाथि थप ध्यान नदिए इतिहासका पानामा समेटिने तर्खरमा छ ।

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.